تاب‌آوری شبکه ملی اطلاعات در شرایط بحران؛ اختصاص یک همت برای افزایش ظرفیت پیام‌رسان‌های داخلی

باشگاه خبرنگاران جوان؛ پریزاد اقبالی - وحید یزدانیان، معاون توسعه شبکه ملی اطلاعات وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، در برنامه «صف اول» شبکه خبر با تشریح عملکرد شبکه ملی اطلاعات در شرایط بحرانی، گفت: شبکه ملی اطلاعات صرفاً شبکه زمان جنگ یا بحران نیست، بلکه رسالت اصلی آن ارائه خدمات پایدار، ایمن و مطمئن با بهترین کیفیت به آحاد مردم است؛ با این حال، عملکرد این شبکه در شرایط جنگی اخیر نشان داد که توانسته است تاب‌آوری قابل قبولی از خود نشان دهد. در سال‌های گذشته اعداد و ارقام مختلفی درباره میزان تحقق شبکه ملی اطلاعات مطرح شده بود، اما آنچه در صحنه واقعی اتفاق افتاد، عملکرد این شبکه در دوران جنگ بود. با وجود مشکلات فراوان و فشار بسیار زیادی که به شبکه ارتباطی کشور وارد شد، به حمدالله شبکه ملی اطلاعات توانست دسترسی مردم به خدمات را حفظ کند و خدمات مختلف این شبکه در اختیار مردم قرار داشت.

وی افزود: در همان روز‌های جنگ شاهد بودیم که خرید و فروش کالا‌ها از بستر شبکه انجام می‌شد و مردم برای دریافت بسیاری از خدمات مورد نیاز خود از شبکه استفاده می‌کردند؛ بنابراین نمی‌خواهم بگویم عملکرد شبکه در تمام مناطق یکسان بود، اما در مجموع توانست عملکرد خوبی را به نمایش بگذارد و از تاب‌آوری قابل قبولی برخوردار باشد.

شبکه ملی اطلاعات فقط برای روز‌های بحران نیست

معاون توسعه شبکه ملی اطلاعات وزارت ارتباطات ادامه داد: در شرایط جنگی اخیر، قابلیت‌های شبکه ملی اطلاعات را به شکل کامل‌تری درک کردیم و فکر می‌کنم آحاد مردم عزیز ما نیز به این موضوع پی بردند. شبکه ملی اطلاعات شبکه‌ای نیست که فقط در کشور ما وجود داشته باشد؛ هدف آن تسهیل کار کاربران است تا فردی که در منزل یا محل کار خود قرار دارد بتواند امور روزمره، خدمات اداری و شخصی، خرید و فروش، مسیریابی و استفاده از خدمات تاکسی‌های اینترنتی و سایر خدمات فضای مجازی را به راحتی انجام دهد.

یزدانیان با بیان اینکه شبکه‌های ملی اطلاعات در کشور‌های پیشرفته نیز وجود دارند، گفت: این خدمات در تمام کشور‌های پیشرفته جهان بر بستر شبکه‌های ملی ارائه می‌شوند. شاید ما در زمان جنگ بیشتر به اهمیت این موضوع پی بردیم، اما همین امروز نیز بسیاری از مردم از خدمات شبکه ملی اطلاعات استفاده می‌کنند. یکی از این خدمات نیز دسترسی به شبکه جهانی است؛ یعنی حتی از بستر شبکه ملی اطلاعات، دسترسی به اینترنت جهانی نیز امکان‌پذیر است.

 آزمون عملی شبکه ارتباطی، نقاط ضعف را آشکار کرد

وی درباره نقاط قوت و ضعف شبکه ارتباطی کشور در شرایط بحران اظهار کرد: موضوع فقط شبکه ملی اطلاعات نیست و باید شبکه ارتباطی کشور را به صورت کلی مورد ارزیابی قرار دهیم. معمولاً در شرایط بحران، حتی اگر بحرانی هم وجود نداشته باشد، برای تست شبکه شرایط بحرانی را شبیه‌سازی می‌کنند تا اشکالات و نقاط ضعف شبکه استخراج شود.

معاون توسعه شبکه ملی اطلاعات افزود: آزمون‌های عملی که در شرایط اخیر، شاید به صورت ناخواسته ایجاد شد، باعث شد نسبت به نقاطی که در آنها مشکل داریم، شناخت بیشتری پیدا کنیم. برای مثال، به یکباره با حجم زیادی از مراجعه کاربران به پیام‌رسان‌های داخلی مواجه شدیم و این پیام‌رسان‌ها نیازمند تقویت زیرساختی بودند.

اختصاص یک همت برای تقویت زیرساخت پیام‌رسان‌ها

یزدانیان تصریح کرد: در شرایطی که همزمان با شرایط جنگ، ایام سال نو نیز فرا رسیده بود، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات حدود یک همت برای تأمین تجهیزات زیرساختی پیام‌رسان‌ها اختصاص داد تا ظرفیت آنها افزایش پیدا کند. این موضوع نکته مهمی است که باید به آن توجه داشته باشیم؛ اگر می‌خواهیم پیام‌رسان‌هایی داشته باشیم که مردم بتوانند به راحتی از آنها استفاده کنند، باید زیرساخت مناسب در اختیار آنها قرار گیرد.

وی با اشاره به حجم بالای مراجعه کاربران به پیام‌رسان‌های داخلی گفت: در اخبار و گزارش‌هایی که همین حالا نیز مطرح می‌شود، اعداد میلیاردی درباره میزان مراجعه به پیام‌رسان‌ها دیده می‌شود؛ هشت میلیارد، هفت میلیارد یا شش میلیارد مراجعه در یک بازه زمانی محدود چندروزه یا چند هفته‌ای. چنین ظرفیتی به زیرساخت مناسب نیاز دارد.

معاون توسعه شبکه ملی اطلاعات وزارت ارتباطات ادامه داد: وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در سال‌های گذشته زیرساخت زیادی را تأمین کرده است، اما برای اینکه این روند استمرار پیدا کند، حتماً نیازمند حمایت‌های بیشتر هستیم.

موتور‌های جست‌و‌جو؛ حلقه‌ای که نیازمند تقویت است

یزدانیان یکی دیگر از نقاط نیازمند توجه را موتور‌های جست‌و‌جو دانست و گفت: در حوزه موتور جست‌و‌جو، عملکرد درخشان و مطلوبی در زمان جنگ نداشتیم و این موضوعی است که باید تمرکز بیشتری روی آن داشته باشیم. ما باید موتور جست‌وجوی واقعاً قابل اعتمادی داشته باشیم که مردم بتوانند به صورت گسترده از آن استفاده کنند.

 ۷۸ درصد شبکه ملی اطلاعات تکمیل شده است

وی درباره مأموریت شبکه ارتباطی کشور و شبکه ملی اطلاعات در زمینه تاب‌آوری زیرساخت‌های ارتباطی اظهار کرد: یکی از مأموریت‌هایی که به شبکه ارتباطی کشور و شبکه ملی اطلاعات سپرده شده، افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌های ارتباطی در زمان بروز اختلال، حملات سایبری و حوادثی مانند جنگ است. ما در یک سال گذشته تقریباً همه این شرایط را تجربه کردیم؛ هم با حملات و هک مواجه شدیم، هم میزان تاب‌آوری زیرساخت‌های ارتباطی کشور مشخص شد و هم در شرایط جنگی، برای مدتی دسترسی به اینترنت بین‌الملل با اختلال و قطع مواجه شد.

یزدانیان افزود: در چنین شرایطی تلاش شد مردم دچار اختلال در دریافت خدمات نشوند و دستگاه‌های اجرایی و ارائه‌دهندگان خدمات بتوانند فعالیت خود را ادامه دهند و ارتباطشان با مردم برقرار بماند.

وی با تشریح ساختار شبکه ملی اطلاعات گفت: ما در شبکه ملی اطلاعات از یک مدل چهارلایه پیروی می‌کنیم. لایه اول، لایه زیرساخت است و لایه دوم، خدمات شبکه اطلاعات را شامل می‌شود. لایه سوم نیز خدمات کاربردی است. وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات بیشترین قرابت و مسئولیت را نسبت به دو لایه زیرین شبکه دارد.

معاون توسعه شبکه ملی اطلاعات وزارت ارتباطات ادامه داد: ارزیابی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که در حال حاضر ظرفیت مناسبی برای ارائه خدمات در شبکه وجود دارد، اما مهم‌ترین چالشی که با آن مواجه هستیم، تأمین منابع مورد نیاز برای توسعه شبکه ملی اطلاعات است.

یزدانیان با اشاره به میزان پیشرفت شبکه ملی اطلاعات گفت: ارزیابی وزارت ارتباطات نشان می‌دهد شبکه ملی اطلاعات حدود ۷۸ درصد تکمیل شده است. البته این به آن معنا نیست که در این مدت هیچ پیشرفتی حاصل نشده، بلکه پیشرفت‌های قابل توجهی داشته‌ایم، اما اگر بخواهیم به اعداد و ارقام قابل قبول‌تری برسیم، به حدود ۳۳۳ همت سرمایه‌گذاری بخش دولتی و بیش از ۷۰۰ همت سرمایه‌گذاری بخش خصوصی نیاز داریم.

توسعه شبکه در گرو ورود جدی بخش خصوصی

وی افزود: تأمین چنین منابع مالی به صورت کامل از سوی دولت عملاً بسیار دشوار و حتی غیرممکن است؛ بنابراین باید توجه داشته باشیم که شبکه ملی اطلاعات، شبکه آحاد مردم است و اتفاقاً باید تمرکز خود را روی حضور بخش خصوصی در توسعه آن قرار دهیم.

معاون توسعه شبکه ملی اطلاعات وزارت ارتباطات، اعتماد را یکی از مهم‌ترین چالش‌های توسعه این شبکه دانست و گفت: متأسفانه موضوع اعتماد یکی از مسائلی است که شبکه ملی اطلاعات به شدت از آن رنج می‌برد. هنوز شبکه ملی اطلاعات را به عنوان شبکه‌ای می‌بینیم که قرار است صرفاً در زمان ایجاد بحران به کمک ما بیاید، در حالی که این برداشت درست نیست.

یزدانیان تصریح کرد: وقتی شما یک کسب‌وکار دارید یا می‌خواهید یک زنجیره تأمین ایجاد کنید، چرا باید داده‌های شما در سراسر جهان مسیر طولانی را طی کنند، در حالی که هم مصرف‌کننده در داخل کشور قرار دارد و هم تولیدکننده؟ وقتی تولید و مصرف هر دو در داخل کشور هستند، چرا باید این ترافیک از خارج از کشور عبور کند؟

 چالش اعتماد؛ مانع سرمایه‌گذاری بخش خصوصی

وی ادامه داد: هنوز این موضوع به خوبی برای مردم و حتی مسئولان جا نیفتاده است. اگر اعتماد به شبکه ملی اطلاعات وجود نداشته باشد، چگونه می‌توانیم انتظار داشته باشیم بخش خصوصی در این حوزه سرمایه‌گذاری کند؟ این یک چالش بسیار بزرگ است و برای تأمین خدمات پایدار و تاب‌آور، باید مسیر حضور مستقیم بخش خصوصی را هموار کنیم.

یزدانیان با بیان اینکه بخش خصوصی منطق اقتصادی سرمایه‌گذاری را به خوبی می‌شناسد، گفت: بخش خصوصی می‌داند که در این فضا چه میزان بازگشت سرمایه می‌تواند وجود داشته باشد. به نظر می‌رسد اگر دولت‌ها بتوانند شرایط و فضا را برای بخش خصوصی فراهم کنند و با آن رقابت نکنند، بخش خصوصی نیز وارد میدان خواهد شد.

دولت چهاردهم به دنبال افزایش حضور بخش خصوصی

وی درباره میزان فراهم شدن زمینه حضور بخش خصوصی در دولت چهاردهم اظهار کرد: در دولت چهاردهم تلاش کرده‌ایم مداخلات دولت را به حداقل برسانیم و حداکثر حضور بخش خصوصی را داشته باشیم و زمینه‌های لازم را برای آن فراهم کنیم.

معاون توسعه شبکه ملی اطلاعات وزارت ارتباطات افزود: در حوزه‌های مختلف اقدامات گسترده‌ای در زمینه تأمین تجهیزات شبکه انجام داده‌ایم و در زمینه حمایت از تولید محتوا نیز فعالیت‌هایی در حال انجام است. البته باید توجه داشت که وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در برخی از این حوزه‌ها حتی مسئول مستقیم اجرا نیست و صرفاً مشارکت دارد.

یزدانیان با اشاره به تقسیم کار نهادی در شبکه ملی اطلاعات گفت: در مورد همان دو لایه‌ای که اشاره کردم، یعنی زیرساخت و خدمات شبکه ملی اطلاعات، بیشترین قرابت با وزارت ارتباطات وجود دارد، اما در نقشه نهادی که مرکز ملی فضای مجازی انجام داده، دستگاه‌های مختلفی مسئولیت دارند؛ از وزارت صنعت، معدن و تجارت گرفته تا معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری و سایر دستگاه‌ها.

وی ادامه داد: حتی در موضوعاتی که درباره تأمین تجهیزات شبکه مطرح می‌شود و پرسیده می‌شود چرا فلان بخش یا تجهیزات از سوی وزارت ارتباطات تأمین نشده است، باید توجه داشت که در بسیاری از این موارد وزارت ارتباطات همکار است و مسئولیت میان دستگاه‌های مختلف تقسیم شده است. در حوزه محتوا نیز موضوعات به لایه‌های بالاتر شبکه ارتباط پیدا می‌کند.

 کاهش وابستگی به زیرساخت‌های خارجی

معاون توسعه شبکه ملی اطلاعات وزارت ارتباطات با اشاره به تجربه شرایط بحرانی اخیر گفت: در زمان بحران و جنگ، وقتی دسترسی مردم به اینترنت بین‌الملل با اختلال مواجه شد و ترافیک زیادی به سمت شبکه‌های داخلی و پیام‌رسان‌های داخلی شکل گرفت، ضرورت توسعه زیرساخت این بخش‌ها بیش از گذشته مشخص شد. این شرایط نشان داد که تا چه اندازه مهم است زیرساخت‌های ما وابستگی کمتری به خارج از کشور داشته باشند.

یزدانیان افزود: کسب‌وکار‌هایی که مبتنی بر پلتفرم‌های خارجی بودند، در آن شرایط عملاً با مشکل جدی مواجه شدند و برخی از آنها کاملاً تعطیل شدند و ضرر زیادی متحمل شدند؛ بنابراین برای کاهش وابستگی به خارج از کشور، باید زیرساخت‌های داخلی را تقویت کنیم.

وی در پاسخ به این پرسش که با توجه به تجربه بحران‌های اخیر و احتمال تکرار شرایط مشابه، وزارت ارتباطات چه برنامه‌ای برای کاهش وابستگی و افزایش تاب‌آوری دارد، گفت: اگر بخواهم خیلی کوتاه پاسخ بدهم، به همان جمله کلیدی و واقعاً طلایی که مطرح شد برمی‌گردم؛ «هوشمند خصوصی است». ما باید فضایی ایجاد کنیم که اعتماد به شبکه ملی اطلاعات افزایش پیدا کند.

معاون توسعه شبکه ملی اطلاعات وزارت ارتباطات تأکید کرد: باید بدانیم شبکه ملی اطلاعات شبکه‌ای نیست که حیات آن صرفاً در زمان قطع شبکه یا بحران معنا پیدا کند. شبکه ملی اطلاعات، شبکه‌ای پایدار است. دسترسی به اینترنت نیز نباید قطع شود. ما علاوه بر اینترنت، به شبکه‌ای نیاز داریم که بتواند خدمات داخلی را پایدار و مطمئن ارائه کند.

پایش مستمر حملات سایبری به زیرساخت کشور

یزدانیان در بخش دیگری از سخنان خود درباره امنیت سایبری و برنامه‌های وزارت ارتباطات برای مقابله با حملات سایبری اظهار کرد: امنیت سایبری موضوع بسیار مهمی است و جنگ فقط بُعد نظامی ندارد؛ جنگ ابعاد مختلفی از جمله اقتصادی، سایبری و حوزه‌های دیگری دارد که می‌تواند مردم را تحت فشار قرار دهد.

معاون توسعه شبکه ملی اطلاعات وزارت ارتباطات افزود: در وزارت ارتباطات، تحت عنوان کمیته راه، موضوع امنیت را دنبال می‌کنیم و مسائل مربوط به امنیت زیرساخت‌های ارتباطی کشور به صورت مستمر مورد پیگیری قرار می‌گیرد.

یزدانیان با تأکید بر اینکه مسئولیت امنیت هر دستگاه با عالی‌ترین مقام مسئول همان دستگاه است، گفت: در حوزه بانکی، مسئولیت امنیت بر عهده مجموعه مربوطه است و در مجموعه وزارت ارتباطات نیز به طور طبیعی مسئولیت امنیت زیرساخت ارتباطی کشور دنبال می‌شود.

وی خاطرنشان کرد: به صورت مستمر حملات سایبری پایش می‌شوند. اعداد و ارقام مربوط به حملات سایبری بسیار بالا است و روزانه حملات متعددی به شبکه زیرساختی کشور انجام می‌شود؛ این حملات هم از خارج و هم از داخل صورت می‌گیرد و همکاران ما در حوزه امنیت به طور مستمر آنها را پایش و دفع می‌کنند.

معاون توسعه شبکه ملی اطلاعات وزارت ارتباطات در پایان گفت: با وجود بازگشایی اینترنت و برقراری دسترسی به شبکه جهانی، روند پایش و مقابله با حملات سایبری همچنان به صورت مستمر ادامه دارد و امنیت زیرساخت‌های ارتباطی کشور یکی از اولویت‌های جدی وزارت ارتباطات است.