نسخه ساخت یک ارتش مقتدر و دشمن‌کش که قرآن به ما داده

باشگاه خبرنگاران جوان - قدرت یک جبهه تنها به سلاح و تجهیزات نیست، قرآن، اقتدار در برابر دشمن را در کنار رحمت و همدلی میان مؤمنان قرار می‌دهد. آخرین آیه سوره فتح و آغاز سوره حجرات نقشه راه شکل‌گیری جبهه‌ای را ترسیم می‌کنند که نه در برابر دشمن عقب‌نشینی می‌کند و نه وحدت و اخلاق را از دست می‌دهد.

آخرین آیه سوره فتح و چهار آیه آغازین سوره حجرات، تصویری کامل از جامعه مطلوب اسلامی ترسیم می‌کنند، جامعه‌ای که در برابر دشمن، استوار و نفوذناپذیر است، اما در درون خود بر پایه رحمت، احترام و اخلاق بنا شده است. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان این دو بخش از قرآن را ادامه یکدیگر می‌داند، زیرا آیه پایانی سوره فتح ویژگی‌های بیرونی و درونی جبهه حق را بیان می‌کند و آیات آغازین سوره حجرات، آداب حفظ همین جامعه را آموزش می‌دهند. نتیجه آن است که قدرت در برابر دشمن و ادب در برابر خدا و پیامبر (ص)، دو رکن جدانشدنی امت اسلامی هستند.

جبهه حق، سخت در برابر دشمن، مهربان در میان خود

قرآن در توصیف یاران پیامبر (ص) می‌فرماید که «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ...». این آیه تنها توصیف گروهی از اصحاب نیست، بلکه معرفی شخصیت حقیقی جامعه‌ای است که در مسیر ایمان حرکت می‌کند. تعبیر «أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ» به معنای خشونت بی‌ضابطه یا رفتار تند با همه انسان‌ها نیست بلکه بیانگر استحکام، اقتدار و تسلیم‌ناپذیری در برابر جبهه‌ای است که با حق و ایمان می‌جنگد. جامعه مؤمن نباید در برابر دشمنان دین دچار ضعف، سازش ذلیلانه یا عقب‌نشینی از اصول شود.

در مقابل، قرآن بلافاصله می‌فرماید که «رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ»؛ یعنی همین انسان‌های مقتدر، در روابط داخلی سرشار از محبت، گذشت و همدلی هستند. علامه این تقابل را از لطیف‌ترین جلوه‌های تربیت قرآنی می‌داند، زیرا مؤمن نه اهل خشونت دائمی است و نه اهل نرمش بی‌حساب، بلکه هر رفتار را در جای خود به کار می‌گیرد.

قدرتی که از عبادت و اخلاص ریشه می‌گیرد

ادامه آیه می‌فرماید که «تَرَاهُمْ رُکَّعًا سُجَّدًا یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا...». قرآن منشأ اقتدار جبهه حق را نه تجهیزات و امکانات ظاهری، بلکه ارتباط دائمی با خدا معرفی می‌کند. رکوع و سجود در این آیه تنها اشاره به انجام نماز نیست، بلکه نشانه روح بندگی و خضوع دائمی در برابر خداست. جامعه‌ای که قدرتش از عبادت، اخلاص و طلب رضوان الهی سرچشمه می‌گیرد، در میدان‌های سخت نیز استقامت خود را حفظ می‌کند.

آیه سپس از «سِیمَاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ» سخن می‌گوید. المیزان این نشانه را بیش از آنکه اثری ظاهری بر پیشانی بداند، جلوه نور ایمان، خشوع و شخصیت معنوی مؤمنان تفسیر می‌کند، اثری که در رفتار، گفتار و سیمای آنان آشکار می‌شود.

ادب در برابر خدا و پیامبر (ص)، نخستین قانون جامعه ایمانی

پس از ترسیم ویژگی‌های جبهه حق، سوره حجرات با فرمانی بنیادین آغاز می‌شود «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ...». مقصود آن است که مؤمنان نباید رأی، سلیقه، خواسته یا تصمیم خود را بر حکم خدا و پیامبر مقدم بدارند. این دستور، تنها مربوط به زمان حضور پیامبر (ص) نیست، بلکه یک اصل دائمی است یعنی معیار حق، فرمان الهی است، نه خواسته‌های فردی یا فشار‌های اجتماعی. از همین رو آیه با جمله «وَاتَّقُوا اللَّهَ» پایان می‌یابد تا یادآوری کند ریشه اطاعت، تقوای الهی است. هرجا تقوا کمرنگ شود، انسان به جای تبعیت از وحی، از هوای نفس پیروی خواهد کرد.

حرمت پیامبر (ص) فراتر از احترام به یک شخصیت

در آیات دوم و سوم سوره حجرات، قرآن می‌فرماید که «لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ...» و سپس هشدار می‌دهد که بی‌ادبی نسبت به پیامبر (ص) می‌تواند اعمال انسان را نابود کند، در حالی که خود متوجه نباشد. موضوع این آیات صرفاً بلند کردن صدا نیست، بلکه حفظ جایگاه رهبری الهی و رعایت نهایت ادب در برابر پیامبر است. هر رفتاری که نشانه سبک شمردن مقام رسالت باشد، با روح ایمان ناسازگار است.

در مقابل، قرآن کسانی را که نزد پیامبر صدای خود را پایین می‌آورند، می‌ستاید «أُولَئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَی». خداوند دل چنین افرادی را برای تقوا آزموده و شایسته ساخته است بنابراین ادب ظاهری، ریشه در ایمان و تقوای باطنی دارد.

شتاب‌زدگی، آسیبی که احترام را از بین می‌برد

چهارمین آیه سوره حجرات به گروهی اشاره می‌کند که از بیرون حجره‌های پیامبر با صدای بلند ایشان را صدا می‌زدند «إِنَّ الَّذِینَ یُنَادُونَکَ مِنْ وَرَاءِ الْحُجُرَاتِ أَکْثَرُهُمْ لَا یَعْقِلُونَ». علامه طباطبایی این رفتار را نمونه‌ای از بی‌ادبی و ناآگاهی می‌داند. از نگاه قرآن، حتی اگر انسان نیت بدی نداشته باشد، رفتار‌های شتاب‌زده، بی‌ملاحظه و خارج از چارچوب احترام، نشانه ضعف عقل و تربیت است. این آیه نشان می‌دهد که جامعه ایمانی تنها با شعار و ایمان قلبی ساخته نمی‌شود بلکه رعایت آداب اجتماعی، احترام به جایگاه رهبری و کنترل رفتار‌های فردی نیز از ارکان آن است.

جامعه‌ای که هم اقتدار دارد و هم اخلاق

مجموع آخرین آیه سوره فتح و آغاز سوره حجرات، الگوی جامعی از جامعه اسلامی ارائه می‌دهد. از یک سو، مؤمنان در برابر دشمنان، «أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ» هستند یعنی از عزت، استقلال و اصول خود عقب‌نشینی نمی‌کنند. از سوی دیگر، در میان خود «رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ» هستند و روابطشان بر پایه محبت، احترام و همدلی است. در کنار این ویژگی‌ها، سوره حجرات یادآور می‌شود که چنین جامعه‌ای تنها زمانی پایدار خواهد ماند که اعضای آن در برابر خدا و پیامبر ادب، اطاعت و تقوا را سرلوحه زندگی قرار دهند.

اقتدار بیرونی بدون اخلاق درونی به استبداد می‌انجامد و اخلاق بدون اقتدار نیز جامعه را در برابر دشمن آسیب‌پذیر می‌کند. قرآن هر دو را در کنار یکدیگر قرار داده تا الگوی کامل جبهه حق را به تصویر بکشد؛ جبهه‌ای که هم در میدان مقاومت شکست‌ناپذیر است و هم در درون خود، بر پایه رحمت، ادب و بندگی خدا استوار می‌ماند.

منبع: فارس