حق را دیدند، اما انکار کردند

باشگاه خبرنگاران جوان - قرآن در آغاز سوره «قاف» پرده از حقیقتی تلخ برمی‌دارد، مشکل منکران، کمبود دلیل نیست. آنان نشانه‌های روشن قدرت خدا را در آسمان، زمین و تاریخ می‌بینند، اما از سر لجاجت و غرور، چشم بر حقیقت می‌بندند و آن را انکار می‌کنند.

سوره «ق» با لحنی کوبنده و هشداردهنده آغاز می‌شود و از همان ابتدا یکی از اساسی‌ترین چالش‌های فکری بشر را هدف قرار می‌دهد یعنی انکار معاد.

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان معتقد است که محور اصلی این بخش از سوره، اثبات امکان و ضرورت رستاخیز از طریق نشانه‌های روشن قدرت الهی در آفرینش است. قرآن ابتدا ریشه انکار را در غفلت و دنیازدگی انسان معرفی می‌کند و سپس با ارائه نمونه‌هایی از نظام دقیق عالم، مخاطب را به این حقیقت می‌رساند که خدایی که این جهان را آفریده، زنده کردن دوباره انسان برای او دشوار نیست.

مشکل منکران کمبود دلیل نیست غفلت از حقیقت است

سوره با سوگند به قرآن آغاز می‌شود «ق وَالْقُرْآنِ الْمَجِیدِ» سوگندی که عظمت قرآن و حقانیت پیام آن را یادآور می‌شود. سپس می‌فرماید که «بَلْ عَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ» مشرکان تعجب کردند که هشداردهنده‌ای از میان خودشان برخاسته است.

علامه طباطبایی توضیح می‌دهد که تعجب آنان نه از نبود دلیل، بلکه از روحیه استکبار و دلبستگی به باورهای باطلشان سرچشمه می‌گرفت. آنان به جای اندیشیدن در محتوای دعوت پیامبر، اصل بعثت او را بهانه انکار قرار دادند.

این روحیه در ادامه با جمله «هَذَا شَیْءٌ عَجِیبٌ» درباره معاد آشکار می‌شود، گویی بازگشت انسان پس از مرگ را محال می‌پنداشتند، در حالی که هیچ برهان عقلی بر این ادعا نداشتند.

خدایی که آغاز کرد، دوباره هم می‌آفریند

قرآن پاسخ منکران را با بیان علم و قدرت بی‌پایان خدا آغاز می‌کند «قَدْ عَلِمْنَا مَا تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَعِنْدَنَا کِتَابٌ حَفِیظٌ».

المیزان می‌گوید این آیه پاسخی دقیق به شبهه نابودی بدن انسان است. خداوند از همه ذرات وجود انسان آگاه است؛ حتی اگر بدن او در خاک پراکنده شود، چیزی از علم الهی پنهان نمی‌ماند. بنابراین، پراکندگی اجزای بدن هرگز مانعی برای آفرینش دوباره نیست. در نگاه علامه، معاد تنها یک وعده اخلاقی نیست، بلکه لازمه علم، حکمت و قدرت مطلق خداوند است.

آسمان و زمین استدلالی زنده برای اثبات معاد

پس از پاسخ به شبهات، قرآن نگاه انسان را به کتاب طبیعت معطوف می‌کند: «أَفَلَمْ یَنْظُرُوا إِلَی السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ کَیْفَ بَنَیْنَاهَا وَزَیَّنَّاهَا».

سپس از زمین، کوه‌ها، گیاهان، نخل‌های بلند، باغ‌های سرسبز و نزول باران سخن می‌گوید: «وَنَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَکًا...».

علامه طباطبایی تأکید می‌کند که این آیات صرفاً توصیف زیبایی‌های طبیعت نیست، بلکه برهان عقلی بر امکان معاد است. همان خدایی که هر سال زمین مرده را با باران زنده می‌کند، توانایی دارد انسان مرده را نیز دوباره زنده سازد.

به همین دلیل آیه با جمله «کَذَلِکَ الْخُرُوجُ» پایان می‌یابد؛ یعنی خروج انسان‌ها از قبر نیز همانند زنده شدن زمین، جلوه‌ای از همان قدرت الهی است.

تاریخ، گواه سرنوشت تکذیب‌کنندگان

در ادامه، قرآن برای تکمیل استدلال خود به تاریخ رجوع می‌کند و اقوامی همچون قوم نوح، عاد، ثمود، قوم لوط، اصحاب ایکه و تبع را یادآور می‌شود: «کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ...».

هدف از این یادآوری صرفاً نقل تاریخ نیست، بلکه هشدار به همه نسل‌هاست که سنت الهی تغییرناپذیر است. هر جامعه‌ای که حقیقت را از روی لجاجت انکار کند، سرانجام گرفتار پیامدهای همان انکار خواهد شد.

وجه مشترک همه این اقوام، تکذیب پیامبران و بی‌اعتنایی به هشدارهای الهی بود از همین رو وعده عذاب درباره آنان تحقق یافت.

آفرینش نخست، بزرگ‌ترین دلیل بر آفرینش دوباره

این بخش از سوره با پرسشی کوبنده پایان می‌یابد، «أَفَعَیِینَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِی لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِیدٍ».

اگر خداوند در آفرینش نخست ناتوان نبود، چگونه ممکن است آفرینش دوباره برای او دشوار باشد؟ مشکل اصلی منکران، ناتوانی خدا نیست، بلکه گرفتار بودن در تردید، غفلت و ناتوانی خودشان در درک حقیقت است.

در واقع، قرآن با این استدلال، ریشه انکار معاد را از عرصه عقل به عرصه دل منتقل می‌کند یعنی مشکل اصلی، کمبود برهان نیست، بلکه غبار غفلت و دلبستگی به دنیا بر قلب انسان است.

پیام امروز سوره «قاف»

آیات آغازین سوره «ق» یادآوری می‌کند که جهان هستی سرشار از نشانه‌هایی است که انسان را به سوی معاد هدایت می‌کنند. نظم آسمان، رویش دوباره زمین، بارش باران، تنوع گیاهان و حتی تاریخ ملت‌های گذشته، همگی حلقه‌های یک استدلال واحد هستند؛ استدلالی که نشان می‌دهد قدرت خداوند هیچ محدودیتی ندارد.

قرآن از انسان نمی‌خواهد بدون دلیل به معاد ایمان بیاورد، بلکه او را به اندیشیدن در آفرینش، تاریخ و حقیقت وجود خود دعوت می‌کند. هر کس با چشم تدبر به این نشانه‌ها بنگرد، درمی‌یابد که همان خدایی که جهان را از نیستی آفرید، زنده کردن دوباره انسان برایش نه دشوار است و نه شگفت، شگفت آن است که انسان با وجود این همه نشانه روشن، همچنان در حقیقت معاد تردید کند.

منبع: فارس