نسخه مجتبوی برای زیست اخلاقی در جهان معاصر

باشگاه خبرنگاران جوان - در آستانه ۲۸ صفر و سالروز شهادت مظلومانه سبط اکبر پیامبر، حضرت امام حسن مجتبی (ع)، انسان معاصر بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازخوانی آموزه‌های حیات‌بخش این امام همام است. ما در دنیای شلوغ، پرشتاب و پر از اضطراب امروز، فرسوده از رفتار‌های نمایشی و سردرگم در میان بحران‌های اخلاقی، به راهنمایی نیاز داریم که حقیقت زیست مؤمنانه را نشانمان دهد. میراث قرآنی و آخرین کلمات امام حسن (ع) بر بالین شهادت، دقیقاً همان قطب‌نمایی است که می‌تواند انسان کلافه امروز را به ساحل عزت، تعادل و آرامش درونی برساند.

‏آموزه حشر؛ لایه‌های پنهان مراقبت در زیست روزمره

در میان تمامی آیات قرآن کریم، آیه هجدهم سوره مبارکه حشر موقعیتی کاملاً استثنایی دارد. خداوند متعال در این آیه کوتاه‌جمله، دو بار پیاپی مؤمنان را به تقوا فرمان می‌دهد. «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّه إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ» این تکرار صریح، نشان‌دهنده وجود دو لایه مجزا و حیاتی در زیست اخلاقی انسان است. مرحوم علامه طباطبایی در ذیل این آیه شریفه تبیین می‌کند تقوای نخست به اصل انجام عمل بازمی‌گردد؛ یعنی مواظبت بر انجام واجبات و پرهیز از محرمات الهی. اما تقوای دوم که متعاقب بررسی توشه فردا مطرح می‌شود، مربوط به کیفیت عمل است. انسان در این مرتبه بررسی می‌کند آیا رفتار‌های نیکش خالصانه و برای خداست یا دچار آسیب‌هایی، چون خودنمایی، کسب وجاهت اجتماعی و تظاهر شده است.

پژوهش‌های گسترده قرآنی نشان می‌دهد موضوع تقوا با بیش از ۸۰ اثر و برکات گوناگون در قرآن، کلید اصلی نجات انسان و فتح‌الفتوح معنویت است. حقیقت تقوا همان‌گونه که در روایت نورانی امام صادق (ع) آمده، به راه رفتن هوشمندانه در صحرایی پر از خار و خاشاک شباهت دارد. هنگامی که از حضرت درباره حقیقت تقوا پرسیدند، فرمودند: آیا هرگز از مسیری پر از خار عبور کرده‌ای؟ فرد پاسخ داد: بلی. حضرت فرمودند: در آن حال چه می‌کردی؟ گفت: لباس خود را جمع می‌کردم تا به خار‌ها گیر نکند و آسیب نبیند. امام فرمودند: تقوا نیز دقیقاً همین هوشیاری دائمی است. انسان معاصر در بازار شلوغ سبک‌های زندگی مدرن، بیش از هر زمان دیگری نیازمند چنین مراقبت فعالی از چشم، گوش، زبان و دل خویش است تا وجودش به گناه و غفلت آلوده نشود.

‏شهود نادیدنی؛ گره‌گشایی از بحران اخلاق با نظارت درونی

جوامع معاصر تلاش می‌کنند نظم و انضباط اخلاقی را از طریق ابزار‌های کنترلی بیرونی، قوانین سختگیرانه و دوربین‌های نظارتی برقرار کنند، اما قرائت قرآنی، درمان پایدار آسیب‌های فردی و اجتماعی را در تقویت نظارت درونی می‌داند. در پایان آیه یاد شده از سوره حشر، تعبیر «إن الله خبیر بما تعملون» به عنوان دلیل و زیربنای تقوا مطرح شده است. واژه «خبیر» کیفیتی بالاتر از علم معمولی را بیان می‌کند و به معنای آگاهی دقیق و کارشناسانه از لایه‌های پنهان افکار و اعمال انسان است.

قرآن کریم برای ساختن انسان اخلاقی، شبکه متعددی از ناظران را معرفی می‌کند تا حس حضور در محضر حق در وجود فرد نهادینه شود. نخست، خود ذات اقدس الهی است که بر تمام پنهان و آشکار آگاه است. دوم، اعضا و جوارح خود انسان هستند که در روز رستاخیز به سخن آمده و بر کرده‌های خویش شهادت می‌دهند. سوم، ملائکه الهی و مراقبان اعمال هستند. چهارم، پیامبر اکرم (ص) و ائمه هدی (ع) هستند که براساس روایات ذیل آیه «وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ» کارنامه اعمال امت به آنان عرضه می‌شود؛ چنان‌که در توقیع شریف حضرت بقیة الله (عج) نیز آمده است ما از اخبار شما آگاهیم و هیچ‌یک از احوال شما بر ما پوشیده نیست. پنجمین ناظر، زمان و زمین است؛ همان‌گونه که در سوره مبارکه زلزال با آیه «یومئذ تحدث أخبارها» تصریح شده زمین در قیامت اخبار و حوادثی را که روی آن رخ داده شهادت می‌دهد. باور قلبی به این منظومه نظارتی، انضباطی خودجوش و آرامشی عمیق در روان انسان پدید می‌آورد.

‏بالین شهادت و آخرین وصایا؛ نقشه راه تعادل و عزت

واپسین لحظات حیات مبارک امام حسن مجتبی (ع) و گفت‌وگوی ایشان با جنادة بن ابی‌امیه، یکی از درخشان‌ترین و جامع‌ترین منشور‌های سبک زندگی را برای انسان معاصر به یادگار گذاشته است. جناده نقل می‌کند در شرایطی بر امام وارد شد که اثر زهر سهمگین اموی جگر مبارک حضرت را پاره‌پاره کرده بود و در تشت می‌ریخت. جناده با اندوه پرسید: چرا خود را درمان نمی‌کنید؟ حضرت از حتمی بودن قضا و پیمان پیامبر (ص) سخن گفتند. سپس جناده تقاضای موعظه کرد و امام حسن (ع) نقشه راهی بی‌نظیر برای رهایی از بحران‌های روحی انسان ترسیم فرمودند.

امام (ع) نخست فرمودند: خود را برای سفر آخرت آماده کن و پیش از رسیدن اجل، توشه آن را فراهم ساز. سپس برای درمان یکی از بزرگ‌ترین درد‌های روانی انسان معاصر، یعنی اضطراب آینده، فرمودند: اندوه و غصه روزی را که هنوز نیامده است بر روزی که در آن هستی بار مکن. حضرت یادآوری کردند: آنچه بیش از نیاز خویش گرد می‌آوری، در واقع اندوخته‌سازی برای دیگران است. ایشان در توصیفی تکان‌دهنده، مناسبات مالی دنیوی را تحلیل کرده و فرمودند: در حلال دنیا حساب است، در حرام آن عقاب و در امور شبهه‌ناک عتاب و سرزنش؛ پس دنیا را به قدر ضرورت و نیاز بهره بردار.

در ادامه این مجلس، امام فرمول طلایی و جاودانه تعادل را بیان فرمودند که: برای دنیایت چنان تلاش کن که گویی تا ابد زنده‌ای و برای آخرتت چنان بکوش که گویی فردا از دنیا می‌روی. این کلام، نفی‌کننده رهبانیت و صوفی‌گری از یک‌سو و دنیازدگی و غفلت از سوی دیگر است. در نهایت، امام حسن (ع) راه دستیابی به عزت واقعی را که آرزوی دیرینه هر انسانی است آشکار کرده و فرمودند: اگر می‌خواهی بدون داشتن عشیره و قبیله عزیز باشی و بدون داشتن قدرت و سلطنت دنیوی، شکوه و مهابت داشته باشی، از ذلت معصیت و نافرمانی خدا خارج و به سوی عزت اطاعت پروردگار وارد شو.

‏شاهراه رستگاری؛ پیوند تقوا، نظارت و عزت

بازخوانی سیره و کلام نورانی امام حسن مجتبی (ع) نشان می‌دهد انسان معاصر برای رهایی از اضطراب، پوچی و افتادن در دام رفتار‌های نمایشی، راهی جز بازگشت به خویشتن و ساختن شخصیت بر پایه تقوای قرآنی ندارد. درک این حقیقت که عالم محضر الهی است و تمامی رفتار‌های ما در برابردیدگان ناظران متعدد ثبت می‌شود، قطب‌نمای اخلاقی انسان را در میان تلاطم‌های روزگار تنظیم می‌کند. پذیرش نسخه مجتبوی، یعنی ایجاد تعادل میان تلاش برای زندگی دنیوی و توشه‌اندوزی برای سرای باقی، همراه با هجرت از ذلت گناه به سوی عزت بندگی؛ این مسیر، تنها راهی است که می‌تواند کرامت گمشده انسان را بازگرداند و آرامشی پایدار و عزتی واقعی در زندگی فردی و اجتماعی به ارمغان آورد.

منبع: روزنامه قدس