وقتی فرزند و همسر هم نمی‌توانند انسان را از جهنم نجات دهند

باشگاه خبرنگاران جوان - قیامت روزی است که انسان از نزدیک‌ترین عزیزانش نیز برای نجات خود چشم می‌پوشد، اما قرآن تأکید می‌کند در آن روز، نه فرزند و همسر و برادر، بلکه تنها ایمان و عمل انسان می‌تواند سرنوشت او را رقم بزند.

آیات ۱۱ تا ۳۹ سوره معارج، تصویری تکان‌دهنده از قیامت و وضعیت انسان در آن روز ارائه می‌کند، روزی که معیار نجات، نه خانواده و موقعیت اجتماعی، بلکه حقیقت ایمان و رفتار انسان است.

در این آیات، پس از ترسیم صحنه‌ای از فروپاشی نظام آشنای دنیا، قرآن ابتدا از درماندگی مجرمان سخن می‌گوید و سپس ویژگی‌های انسان‌هایی را برمی‌شمارد که از این سرنوشت در امان‌اند.

روزی که انسان حاضر است عزیزترین افرادش را قربانی کند

قرآن درباره وضعیت مجرمان در قیامت می‌فرماید که «یُبَصَّرُونَهُمْ» آنان یکدیگر را می‌بینند، اما این دیدن هیچ سودی برایشان ندارد. در ادامه، شدت درماندگی انسان به جایی می‌رسد که آرزو می‌کند برای رهایی از عذاب، فرزندانش، همسرش، برادرش و حتی تمام انسان‌های روی زمین را فدای نجات خود کند «یَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ یَفْتَدِی... بِبَنِیهِ... وَصَاحِبَتِهِ وَأَخِیهِ».

از نگاه علامه طباطبایی در المیزان، این آیات نشان می‌دهد پیوند‌های خانوادگی که در دنیا منشأ محبت و حمایت‌اند، در قیامت نمی‌توانند جای عمل و مسئولیت فردی را بگیرند. انسان در آن روز حقیقت اعمال خود را می‌بیند و دیگر راهی برای جبران گذشته ندارد.

حتی آرزوی فدا کردن «مَن فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا» نیز سودی ندارد، چرا که پاسخ بلافاصله قرآن چنین است که «کَلَّا إِنَّهَا لَظَی» هرگز! آن آتش شعله‌ور است.

جهنم، مقصد کسانی که پشت کردند و فقط جمع کردند

آیات ۱۵ تا ۱۸، جهنم را با تعبیر «لَظَی» معرفی می‌کند آتشی شعله‌ور که «نَزَّاعَةً لِلشَّوَی» است. سپس می‌فرماید این آتش کسانی را فرامی‌خواند که «أَدْبَرَ وَتَوَلَّی» پشت کردند و روی گرداندند و «جَمَعَ فَأَوْعَی»؛ پیوسته مال جمع کردند و آن را در خود انباشته و نگهداری کردند.

در اینجا قرآن تنها از «داشتن مال» انتقاد نمی‌کند، مسئله، تبدیل شدن مال‌اندوزی به سبک زندگی و هدف انسان است. کسی که در دنیا پشت به حقیقت می‌کند و همه همت خود را صرف جمع کردن و نگه داشتن ثروت می‌کند، در نهایت با سرمایه‌ای روبه‌رو می‌شود که دیگر قادر نیست او را نجات دهد.

انسان ذاتاً بی‌قرار است، مگر اینکه راهش را پیدا کند

یکی از مهم‌ترین بخش‌های این آیات، توصیف ماهیت انسان است «إِنَّ الْإِنسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا» انسان حریص و بی‌قرار آفریده شده است. بلافاصله دو نشانه این حالت بیان می‌شود «إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا»؛ هنگامی که بدی به او برسد، بی‌تاب می‌شود و «إِذَا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعًا» هنگامی که خیری به او برسد، از بخشش بازمی‌ایستد.

این آیات به یک ضعف اساسی در وجود انسان اشاره دارند، انسان در برابر سختی‌ها گرفتار جزع می‌شود و در برابر نعمت‌ها گرفتار بخل. اما قرآن بلافاصله راه خروج از این وضعیت را نشان می‌دهد: «إِلَّا الْمُصَلِّینَ»؛ مگر نمازگزاران.

نجات فقط با عبادت نیست، با ساختن یک شخصیت مؤمن است

قرآن پس از معرفی نمازگزاران، ویژگی‌های آنان را یکی‌یکی بیان می‌کند. آنان کسانی هستند که «عَلَیٰ صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ» بر نماز خود مداومت دارند. اما شخصیت آنان فقط در عبادت خلاصه نمی‌شود. آنان در اموالشان «حَقٌّ مَعْلُومٌ» برای سائل و محروم قرار داده‌اند یعنی رابطه‌شان با مال، رابطه‌ای صرفاً شخصی نیست. به روز جزا باور دارند و از عذاب پروردگار بیمناک‌اند «وَالَّذِینَ یُصَدِّقُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ» و «مُشْفِقُونَ».

سپس قرآن از پاکدامنی، رعایت امانت و عهد و ایستادگی بر شهادت حق سخن می‌گوید. بنابراین، مجموعه آیات نشان می‌دهد انسان نجات‌یافته کسی است که ایمان او در رفتار اجتماعی و اخلاقی‌اش نیز دیده می‌شود، از نماز و رابطه با خدا گرفته تا مال، غریزه، امانت و مسئولیت اجتماعی.

چرا بعضی‌ها خود را شایسته بهشت می‌دانند؟

در پایان این بخش، خطاب قرآن دوباره به کافران بازمی‌گردد «فَمَالِ الَّذِینَ کَفَرُوا قِبَلَکَ مُهْطِعِینَ» چرا کافران شتابان و گروه‌گروه به سوی تو می‌آیند؟ سپس با لحنی هشدارآمیز می‌پرسد که «أَیَطْمَعُ کُلُّ امْرِئٍ مِّنْهُمْ أَن یُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِیمٍ» آیا هر یک از آنان انتظار دارد وارد بهشت پرنعمت شود؟

پاسخ روشن است «کَلَّا» هرگز چنین نیست. معیار ورود به بهشت، ادعا و انتظار بی‌پشتوانه نیست. آیه ۳۹ یادآوری می‌کند که انسان از چیزی شناخته‌شده و محدود آفریده شده است «إِنَّا خَلَقْنَاهُم مِّمَّا یَعْلَمُونَ» این تعبیر غرور انسان را می‌شکند و به او یادآوری می‌کند که اصل وجودش دلیل برتری و مصونیت او از حسابرسی نیست.

در مجموع، این آیات یک پیام روشن دارند، در قیامت، هیچ‌کس نمی‌تواند مسئولیت انسان دیگری را بر عهده بگیرد. خانواده، ثروت، جایگاه و ادعا‌های ظاهری در آن روز جای عمل صالح را نمی‌گیرند. قرآن در برابر تصویر هولناک انسان «هَلُوع»، الگوی دیگری قرار می‌دهد، انسانی که با نماز، بخشش، باور به قیامت، پاکدامنی، امانت و پایبندی به حق، خود را از این بی‌قراری نجات داده است.

منبع: فارس