مدیریت جزیره‌ای انرژی به قفل اصلی اقتصاد ایران تبدیل شده است

باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبه‌کباری - رضا پدیدار، نایب‌رئیس فدراسیون صنعت نفت،  در همایش اقتصاد و حکمرانی انرژی با اشاره به تنگناهای متعدد اجرایی و اقتصادی کشور اظهار کرد: امروز در شرایطی قرار داریم که باید میان عقل و احساس تفکیک قائل شویم و در تصمیم‌گیری‌ها ابتدا به عقل و طراحی درست رجوع کنیم. اگر قرار است در حوزه انرژی به نتیجه برسیم، باید ابتدا معماری تصمیم‌گیری و سپس مدیریت اجرایی آن را اصلاح کنیم.

وی افزود: در هر سازمان، وزارتخانه و دستگاهی یک مدل مدیریتی و مأموریت مشخص وجود دارد، اما در نهایت با یک کشور، یک دولت و یک ساختار حکمرانی مواجه هستیم؛ بنابراین نمی‌توان پذیرفت که هر دستگاه ساز خود را بزند. آنچه امروز نیاز داریم، بازطراحی استراتژیک ساختار تصمیم‌گیری انرژی در پیوند با رقابت‌پذیری صنعتی و امنیت ملی است.

پدیدار با بیان اینکه میان «مدیریت انرژی» و «حکمرانی انرژی» تفاوت اساسی وجود دارد، گفت: در مدیریت انرژی معمولاً تمرکز بر بهره‌وری فنی تجهیزات، کاهش مصرف و اصلاح سازوکارهای قیمتی است، اما حکمرانی انرژی فراتر از این موارد و ناظر بر تنظیم قواعد بازی، هماهنگی دستگاه‌ها و ایجاد یک ساختار تصمیم‌گیری یکپارچه است.

مدیریت جزیره‌ای انرژی؛ یکی از نقاط درد ساختاری کشور

نایب‌رئیس فدراسیون صنعت نفت با انتقاد از تقسیم جزیره‌ای تصمیم‌گیری در حوزه انرژی تصریح کرد: امروز در ایران انرژی همچنان در قالب چند جزیره مدیریت و اداره می‌شود؛ وزارت نفت مأمور تولید و عرضه نفت و فرآورده‌هاست، وزارت نیرو حوزه برق را دنبال می‌کند، وزارت صنعت، معدن و تجارت توسعه صنایع انرژی را پیگیری می‌کند و سازمان برنامه و بودجه نیز مسئول تخصیص منابع است؛ در حالی که نهادی که مسئول هماهنگی و ایجاد یکپارچگی میان این بخش‌ها باشد، وجود ندارد.

وی ادامه داد: این وضعیت یک پارادوکس منافع ایجاد کرده و در ادامه نیز به فرسایش میان دستگاه‌ها و نبود پاسخگویی نهایی منجر می‌شود. به همین دلیل، شکست هماهنگی به یک قفل اصلی در اقتصاد انرژی ایران تبدیل شده است.

پدیدار تأکید کرد: حکمرانی انرژی یعنی کنار گذاشتن سیستم‌های ناکارآمد و حرکت به سمت سیستم‌های کارآمد. مدل‌های مختلف این کار در دنیا وجود دارد و بسیاری از اجزای آن نیز مشخص است؛ مسئله اصلی، شجاعت در کنار هم قرار دادن این اجزا و اجرای آن‌هاست.

تجربه اروپا و ژاپن در حکمرانی انرژی

وی با اشاره به تجربه اتحادیه اروپا گفت: زمانی که موضوع گاز روسیه برای اروپا به یک چالش جدی تبدیل شد، انرژی از سطح تصمیم‌گیری صرفاً وزارتخانه‌ای خارج و به یکی از محورهای سیاست خارجی تبدیل شد. این تجربه نشان می‌دهد که انرژی صرفاً یک موضوع اجرایی یا اقتصادی نیست، بلکه مستقیماً با امنیت ملی و سیاست خارجی ارتباط دارد.

پدیدار همچنین به تجربه ژاپن پس از حادثه فوکوشیما در سال ۲۰۱۱ اشاره کرد و گفت: ژاپن پس از این حادثه، اصلاح استراتژیک قانون بنیادی انرژی را در دستور کار قرار داد و سیاست امنیت تأمین انرژی، تاب‌آوری و فناوری را در کنار یکدیگر قرار داد تا به مدل تاب‌آوری ملی برسد.

وی افزود: در کشورهای مختلف از جمله ژاپن و کره جنوبی، نهادهای بالادستی و فرابخشی برای هماهنگ‌سازی سیاست‌های انرژی ایجاد شده است و ما نیز باید از این تجربیات استفاده کنیم.

ضرورت ایجاد مرکز فرماندهی فرابخشی انرژی

نایب‌رئیس فدراسیون صنعت نفت با تأکید بر لزوم بازطراحی نهادی در حوزه انرژی گفت: ما به ایجاد یک مرکز فرماندهی فرابخشی و چابک با اختیارات حاکمیتی ویژه نیاز داریم؛ مرکزی که در بالاترین سطح اجرایی و امنیتی کشور قرار گیرد و بتواند به پراکندگی تصمیم‌گیری در حوزه انرژی پایان دهد.

وی ادامه داد: وزارتخانه‌ها نباید همزمان نقش سیاست‌گذار، تنظیم‌گر و مجری را ایفا کنند. لازم است یک شورای عالی انرژی با اختیارات کافی شکل گیرد که وظیفه آن تعیین استراتژی، حل تعارض منافع و تنظیم‌گری کلان باشد و وزارتخانه‌ها به عنوان بازوی اجرایی و عملیاتی، مصوبات این شورا را اجرا کنند.

پدیدار گفت: در شرایط فعلی، هر وزارتخانه نگران کاهش اختیارات خود است و همین مسئله باعث شده بسیاری از تصمیمات بین دستگاهی متوقف شود. بنابراین باید یک ترکیب راهبردی از نمایندگان ارشد حاکمیت، رؤسای دستگاه‌ها و نهادهای مرتبط شکل گیرد تا تصمیمات کلان انرژی در یک ساختار واحد اتخاذ شود.

۳۰ درصد زندگی مردم تحت تأثیر هوش مصنوعی قرار گرفته است

وی با اشاره به تحولات فناوری و نقش هوش مصنوعی در اقتصاد و انرژی اظهار کرد: هوش مصنوعی دیگر موضوعی مربوط به آینده نیست و وارد زندگی روزمره مردم شده است. بر اساس مطالعاتی که انجام شده، بخش قابل توجهی از فعالیت‌های روزمره تحت تأثیر هوش مصنوعی قرار گرفته و برآورد من این است که حدود ۳۰ درصد زندگی امروز ما به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم تحت تأثیر این فناوری قرار دارد.

پدیدار افزود: در حوزه انرژی نیز باید از ظرفیت هوش مصنوعی برای پیش‌بینی الگوی مصرف، مدیریت جریان انرژی، افزایش راندمان، بهینه‌سازی شبکه‌ها و کاهش تلفات استفاده کنیم. فناوری‌های جدید با فناوری‌های دو دهه قبل فاصله قابل توجهی ایجاد کرده‌اند و نمی‌توان همچنان با مدل‌های قدیمی تصمیم‌گیری کرد.

ضرورت ایجاد تاب‌آوری برای بخش خصوصی

نایب‌رئیس فدراسیون صنعت نفت با تأکید بر نقش بخش خصوصی در اقتصاد کشور گفت: رشد اقتصادی باید پیشران توسعه، موتور تولید ثروت و یکی از ارکان امنیت ملی باشد. اگر بخش خصوصی امروز با التهاب و نااطمینانی مواجه است، دولت و مجلس باید چارچوبی برای تاب‌آوری این بخش فراهم کنند تا فعالان اقتصادی بدانند در چه چهارچوبی مورد حمایت قرار خواهند گرفت.

وی با اشاره به تجربه کره جنوبی در حمایت از تولیدکنندگان اظهار کرد: باید ببینیم کشورهای موفق برای حمایت از تولید و بخش خصوصی چه اقداماتی انجام داده‌اند. برای نمونه، کره جنوبی در مقاطعی برای تولیدکنندگان معافیت‌های مالیاتی در نظر گرفت تا تولید و رقابت‌پذیری صنعتی تقویت شود. ما نیز باید سیاست‌هایی را طراحی کنیم که به کاهش قیمت تمام‌شده، افزایش رقابت‌پذیری و ورود محصولات ایرانی به زنجیره‌های ارزش صادراتی منجر شود.

پدیدار تصریح کرد: اگر به دنبال قدرت اقتصادی، قدرت ملی و قدرت مالی هستیم، باید توان صادراتی کشور را افزایش دهیم. ایران از ظرفیت‌های عظیم انرژی و منابع برخوردار است و باید این ظرفیت‌ها را به قدرت اقتصادی و صادراتی تبدیل کنیم.

دیپلماسی انرژی منطقه‌ای باید فعال شود

وی با تأکید بر ضرورت توسعه دیپلماسی انرژی منطقه‌ای گفت: ایران در منطقه‌ای قرار دارد که از نظر منابع انرژی، ظرفیت‌های گسترده‌ای دارد و باید به مرکز مبادلات انرژی در منطقه تبدیل شود. باید برای تبادل برق و گاز با کشورهای منطقه برنامه داشته باشیم و از ظرفیت ژئوپلیتیکی ایران استفاده کنیم.

نایب‌رئیس فدراسیون صنعت نفت همچنین سرمایه‌گذاری را یکی از الزامات اصلی حکمرانی انرژی دانست و گفت: باید سازوکارهای قانونی لازم برای ورود بخش خصوصی به پروژه‌های انرژی فراهم شود. سرمایه‌گذاری در بخش انرژی باید در اولویت قرار گیرد و بخش خصوصی بتواند در حوزه‌هایی مانند توسعه زیرساخت‌ها و ذخیره‌سازی انرژی مشارکت کند.

ضرورت ایجاد ترازنامه دینامیک انرژی

پدیدار با اشاره به پنج مأموریت کلیدی پیشنهادی برای شورای عالی انرژی گفت: نخستین موضوع، ایجاد یک «ترازنامه دینامیک انرژی» است. دیگر نمی‌توان تنها به ترازنامه‌های سنتی سالانه و مدل‌های قدیمی اتکا کرد؛ باید وضعیت تولید، مصرف، عرضه و تقاضای انرژی به‌صورت مستمر و پویا رصد شود.

وی اصلاح نظام یارانه‌ها را دومین موضوع دانست و افزود: اصلاح نظام یارانه‌ها باید بدون ایجاد شوک‌های تورمی و امنیتی انجام شود و در عین حال زمینه حضور و مشارکت بخش خصوصی در اقتصاد انرژی را فراهم کند.

پدیدار ادامه داد: سومین موضوع، توسعه دیپلماسی انرژی منطقه‌ای، چهارمین موضوع، افزایش سرمایه‌گذاری مستقیم و غیرمستقیم در پروژه‌های انرژی و پنجمین موضوع، صیانت از زیرساخت‌های حیاتی کشور است. بخش خصوصی با ظرفیت بالایی که دارد می‌تواند در این حوزه‌ها نقش‌آفرین باشد.

وی با بیان اینکه رشد اقتصادی باید در نقطه آغاز برنامه‌ریزی‌های کشور قرار گیرد، اظهار کرد: اگر کشور در مسیر رشد اقتصادی قرار نگیرد، نمی‌توان معماری مناسبی برای توسعه ایجاد کرد. به همین دلیل ابتدا باید رشد اقتصادی را دنبال کنیم و پس از آن امنیت پایدار شکل می‌گیرد؛ چراکه بدون رشد، امنیت نیز با چالش مواجه خواهد شد.

پدیدار افزود: پس از رشد اقتصادی، باید به امنیت، رقابت‌پذیری صنعتی، توسعه فناوری و استفاده از هوش مصنوعی توجه کنیم. رقابت‌پذیری صنعتی امروز یکی از مؤلفه‌های اصلی توسعه اقتصادی است و باید در سیاست‌گذاری‌های کشور جایگاه ویژه‌ای داشته باشد.

وی تأکید کرد: ایران امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند اصلاح و عملیاتی کردن سیستم‌های اجرایی است. مسیر توسعه عملیاتی کشور از زیرساخت آغاز می‌شود و به اقتدار ملی می‌رسد؛ بنابراین سرمایه‌گذاری در انرژی باید در اولویت نخست قرار گیرد.

نایب‌رئیس فدراسیون صنعت نفت در جمع‌بندی سخنان خود گفت: سرمایه‌گذاری انرژی باید به عنوان حکمرانی زیربنایی، قدرت تصمیم‌گیری، جریان توسعه و پایداری و همچنین به عنوان پایه شکل‌گیری یک نظام انرژی پایدار مورد توجه قرار گیرد.

وی افزود: تقویت زیرساخت‌ها، افزایش قدرت تبدیل انرژی به برگ برنده در مراودات بین‌المللی و ایجاد بازدارندگی نوین، از نتایج حرکت به سمت یک نظام یکپارچه انرژی خواهد بود.

پدیدار با تأکید بر اینکه یکپارچگی در سیاست‌گذاری انرژی ضرورت امروز و ضامن امنیت پایدار فردای ایران است، گفت: باید این یکپارچگی را به عنوان یکی از محورهای اصلی تصمیم‌گیری کشور دنبال کنیم.

وی در پایان پیشنهاد کرد: برای عملیاتی کردن این رویکرد می‌توان سه گام مشخص تعریف کرد؛ در گام نخست و طی ۳۰ روز، لایه‌ای از اختیارات فوق‌العاده برای شورای عالی انرژی ایجاد شود؛ در گام دوم و طی ۶۰ روز، داشبورد ملی برای یکپارچه‌سازی جریان انرژی راه‌اندازی شود و در گام سوم و طی ۹۰ روز، بسته سرمایه‌گذاری مشترک در حوزه انرژی رونمایی و اجرایی شود.

پدیدار خاطرنشان کرد: اگر بتوانیم چنین بسته سرمایه‌گذاری مشترکی را ایجاد کنیم، ایران می‌تواند با قدرت بیشتری در منطقه و خاورمیانه نقش‌آفرینی کند و ظرفیت‌های انرژی خود را به قدرت اقتصادی و ملی تبدیل سازد.