روایت عالمی که برای حفظ میراث مکتوب اسلام، نان شبش را فروخت

باشگاه خبرنگاران جوان - آیت‌الله العظمی سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی (۱۲۷۶–۱۳۶۹ش) شخصیتی است که با هزینه‌های شخصی و در سخت‌ترین شرایط مالی، دست به اقدامی تاریخ‌ساز زد. او با فداکاری‌های فردی و تعهد ملی و دینی گنجینه‌ای عظیم از نسخ خطی اسلامی را در قم گردآوری کرد؛ کتابخانه‌ای که امروزه به لحاظ تعداد و کیفیت نسخه‌های خطی، در رتبه نخست ایران و سومین جایگاه در جهان اسلام قرار دارد.

شکل‌گیری این گنجینه، ریشه در دورانی دارد که مرعشی نجفی در نجف اشرف مشغول به تحصیل بود. وی در آن ایام شاهد غارت و خروج سیستماتیک نسخ خطی ارزشمند اسلامی توسط دلالان و نمایندگان کتابخانه‌های خارجی، به‌ویژه انگلیسی‌ها بود. همین مشاهده عینی، انگیزه اصلی او برای جمع‌آوری و حفظ این میراث مکتوب شد. او که نمی‌توانست نسبت به تاراج منابع علمی و دینی شیعه و اسلام بی‌تفاوت باشد، تصمیم گرفت تا حد توان خود، نسخه‌های نایاب را خریداری کرده و مانع از خروج آنها از کشور‌های اسلامی شود.

مرعشی نجفی برای تأمین هزینه سنگین خرید کتاب‌ها، مسیر مشقت‌باری را طی کرد. او با انجام نماز و روزه استیجاری و دریافت اجرت آنها، حذف یک وعده غذایی روزانه، کار شبانه در کارگاه‌های برنج‌کوبی نجف پس از اتمام دروس حوزوی، و حتی فروش لباس‌ها و ساعت شخصی، نسخه‌های نایاب را نجات می‌داد. از او خاطراتی نقل شده که نشان می‌دهد گاه بر سر خرید یک نسخه با دلالان خارجی درگیر می‌شد و حتی به دلیل همین فعالیت‌ها دستگیر و زندانی می‌شد؛ اما با تدابیری نظیر استنساخ فوری نسخه پیش از تحویل و حمایت سایر علما، هم کتاب را حفظ می‌کرد و هم از بند رهایی می‌یافت.

انتقال به قم و شکل‌گیری کتابخانه

پس از مهاجرت به قم، او تمامی نسخه‌های جمع‌آوری شده را همراه خود به ایران آورد و به‌تدریج با خرید‌های مستمر، این مجموعه را گسترش داد. ابتدا کتاب‌ها در منزل و سپس در کتابخانه مدرسه مرعشیه نگهداری می‌شدند، اما با افزایش حجم مجموعه و استقبال طلاب، نیاز به فضای بزرگ‌تر احساس شد. نخستین فضای رسمی کتابخانه در طبقه سوم مدرسه مرعشیه در نیمه شعبان ۱۳۸۶ق (۱۳۴۵ش) با بیش از ۱۰ هزار جلد کتاب چاپی و ۲ هزار جلد خطی افتتاح گردید. سپس ساختمان بزرگ‌تر کتابخانه در نیمه شعبان ۱۳۹۴ق (۱۳۵۳ش) با حدود ۱۶ هزار جلد کتاب گشایش یافت که به‌مرور به ابعاد امروزی رسید.

برای درک عمیق‌تر شخصیت و نگاه این مرجع عالیقدر به مقوله کتاب و حفظ میراث، شایسته است به بیانات رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در دیدار دست‌اندرکاران کنگره آیت‌الله مرعشی نجفی در ۱۸ بهمن سال ۱۳۸۹ توجه شود:

مرحوم آیت‌الله مرعشی یک تفاوت‌هایی با معمول و متعارف مراجع داشتند، یکی از این تفاوت‌ها همین مساله انس با کتاب و کتاب‌شناسی و نسخه‌شناسی است، این را ما کمتر دیدیم، البته بزرگانی از مراجع و علمای بزرگ بوده‌اند که کتابخانه‌های قدیمی و خوبی در نجف و قم داشتند، اما انس با کتاب و شناختن نسخه‌های خطی و شناختن مولفین ازجمله خصوصیات مرحوم آیت‌الله مرعشی نجفی بود که ایشان این هنر بزرگ را نیز در کنار سایر مفاخری که در وجود ایشان بود، داشتند.

یکی از علل ارتباط ایشان با بعضی از برجستگان و نام‌آوران دانشگاهی شاید همین بود که مکاتباتی داشته‌اند، زیرا مساله کتاب و نسخه و مولفین و جمع کتاب و شناسایی کتاب در زندگی ایشان تاثیر داشت... ت. یکی دیگر از خصوصیات ایشان تنوع در معلومات بود و همین مساله آشنایی با انساب و مسایل مربوط به انساب چیز کمی نیست، چیز مهمی است، ایشان آشنایی داشتند، کار کرده بودند و مطالعات زیادی در این زمینه داشتند.

یک مساله دیگر نیز مساله اجازت و تسلسل ارتباط علمای شیعه از لحاظ اجازه روایتی به یکدیگر بود که ایشان در این قضیه هم خیلی فعال بودند. همین طور که اشاره شد ایشان با علمای معروف دنیای اسلام ارتباط داشتند از آنها اجازه گرفته بودند و به آنها اجازه روایت داده بودند، تبادل اجازات داشتند؛ اینها جزو آن نکات برجسته‌ای است که خوب است در مورد ایشان شناخته شود و شناسانده شود.

یک خصوصیت دیگر مرحوم مرعشی نجفی در قم، انس با مردم بود، ایشان یک مرجع مردمی بود، با مردم ارتباط داشت، مانوس بود؛ می‌آمدند؛ می‌رفتند؛ خیلی راحت با مردم برخورد می‌کردند، به قدری ایشان با مردم قم ارتباطشان نزدیک بود که خیلی‌ها ایشان را قمی می‌دانستند، هیچ کس ترکی حرف زدن آقای مرعشی را -خوب ایشان تبریزی بودند- ندیده بود. ایشان ارتباطشان با مردم خیلی نزدیک بود، حتی گاهی [که]بعضی از طلبه‌های ترک می‌رفتند با ایشان ترکی صحبت می‌کردند، ایشان فارسی جواب می‌داد، ارتباط با مردم یک خصوصیت برجسته در ایشان بود، ایشان با مردم، مانوس و راحت بودند و اینها خصوصیات ممتازی است.

ایشان نسبت به امام و انقلاب نیز، از ابتدا همراهی داشتند، مرحوم حاج آقا مصطفی یکی از بیوتی که بعد از زندانی شدن امام با آنجا ارتباط داشتند، بیت مرحوم آقای مرعشی بود که با ایشان ارتباط نزدیکی داشتند و می‌رفتند و می‌آمدند. واقعا جوانان ما و خیلی از مردم ما، خصوصیات اخلاقی، منش‌ها و رفتار‌های این بزرگان را می‌شناسند، [اگر]بشناسند، محبت اینها در دلشان جاگیر می‌شود و خیلی لازم است که این کار انجام بگیرد.

به هر حال من خوشحالم از اینکه این کار را می‌کنید [برگزاری کنگره]، از همه هم تشکر نیز می‌کنم، این کتابخانه هم که ایشان به یادگار گذاشتند، حقاً یک میراث ارزشمند است. این کتابخانه‌های بزرگان که من اشاره کردم، خیلی از اینها تلف شده، [دیگر]نیست، مثلا در نجف کتابخانه مرحوم شیخ علی کاشف‌الغطاء از کتابخانه‌های بسیار مهم و معتبر بوده است و بد نیست [این قضیه]دنبال شود، پیگیری شود، کتابخانه مرحوم آشیخ علی کاشف الغطاء پدر شیخ محمدم حسین کاشف‌الغطاء معروف، اینها معلوم نیست چه شده و کجاست. در نجف کتابخانه‌های زیادی وجود داشت، در قم البته همین جور بود، در قم نیز مرحوم آقای صفایی کتابخانه خوبی داشت. مرحوم آقای کلباسی هم کتابخانه خوبی داشت.

اینها را ما نگذاشتیم بعد از وفات این بزرگواران متفرق بشود، دست ورثه تقیسم بشود، دست دیگران بیفتد، همه را یکجا از اینها خریداری و به آستان قدس منتقل کردیم، بنابراین بعضی از این کتابخانه‌ها الحمدالله محفوظ است، لکن هیچ کتابخانه‌ای با این عظمت، آراستگی و شایستگی، انسان نمی‌بیند. در بین کتابخانه‌های که شخصی بود و مال اشخاص بود و از مال شخصی فراهم شده بود، تنها این کتابخانه مرحوم بزرگوار هست که الحمدالله نشانه‌ای است از اهمیت و عظمت میراث مکتوب ما و امیدواریم ان‌شاء‌الله روزبه روز این کتابخانه بهتر بشود. امام کمک کردند یعنی واقعا توجه امام و عنایت امام به این کتابخانه به نظر من، این کتابخانه را نجات داد و کمک کرد به بازماندگان محترم که اینجا را بتوانند ترتیب بدهند.

حجم و جایگاه گنجینه خطی

عظمت این گنجینه بر کسی پوشیده نیست، گزارش‌های جدید نیز حاکی از وجود بیش از ۸۵ هزار نسخه خطی و نزدیک به یک میلیون جلد کتاب چاپی در این مجموعه است. تنوع زبانی این گنجینه نیز نشان‌دهنده گستردگی فرهنگی جهان اسلام است؛ به‌گونه‌ای که حدود ۶۵٪ منابع به زبان عربی و مابقی به زبان‌های فارسی، ترکی، اردو، تاتاری، حبشی، پهلوی و لاتین است.

اهمیت این کتابخانه در چند محور کلیدی قابل تحلیل است: نخست، حفظ میراث در معرض خطر که اقدام مرعشی نجفی مانع از نابودی بخش مهمی از میراث مکتوب شیعه و اسلام شد. دوم، جایگاه آن به عنوان منبع پژوهشی بی‌بدیل در موضوعات فقه، حدیث، رجال، تاریخ، کلام، فلسفه و ادبیات برای محققان. سوم، الگوی وقف فرهنگی که نشان از مسئولیت‌پذیری عالمان دینی دارد؛ و در نهایت، زیرساخت‌های حفاظتی پیشرفته شامل واحد‌های آسیب‌شناسی، آفت‌زدایی، مرمت، صحافی و میکروگرافی که ضامن بقای فیزیکی این گنجینه است.

در نهایت، می‌توان اذعان داشت که آیت‌الله مرعشی نجفی با فداکاری مالی و پیگیری مستمر، گنجینه‌ای ملی–اسلامی پدید آورد که امروزه ستون فقرات پژوهش‌های نسخه‌پژوهی و متون اسلامی در جهان تشیع محسوب می‌شود.

منبع: مهر