باشگاه خبرنگاران جوان - در تاریخ معاصر ایران، نام حاج حسین آقا ملک به عنوان بزرگترین واقف تاریخ معاصر و نمادی تفکیکناپذیر از پیوند میان ثروت، فرهنگ و معنویت ثبت شده است. برای درک ابعاد شگرف شخصیت و اقدامات او، نخست باید به تبارشناسی و بستر خانوادگی وی نگریست.
او در شب یازدهم ربیعالاول سال ۱۲۸۸ هجری قمری، مصادف با دهم خردادماه سال ۱۲۵۰ خورشیدی، در خانه پدری خود واقع در بازار بینالحرمین تهران چشم به جهان گشود. خانواده او اصالتاً تبریزی و از میان اهل علم و مجتهدزادگان بودند. با این حال، پدربزرگ او، آقا مهدی، برخلاف اسلاف خویش جامه روحانیت بر تن نکرد، بلکه در دوران جنگهای ایران و روس به ارتش دولتی پیوست و تا رتبه سرهنگی پیش رفت.
پس از پایان جنگ، او به عرصه تجارت روی آورد و هوش اقتصادی بالایی از خود نشان داد. آقا مهدی از دوستان صمیمی میرزا تقیخان فراهانی (امیرکبیر آینده) بود، یعنی همان زمان که امیرکبیر پیشکار ناصرالدین میرزا ولیعهد قاجار در آذربایجان بود. پس از درگذشت محمدشاه قاجار، ولیعهد برای عزیمت به تهران و جلوس بر تخت شاهی با مضیقه مالی جدی روبرو بود؛ در این مقطع حساس، آقا مهدی با اعطای وامی معادل یکصد هزار تومان به امیرکبیر، زمینه حرکت ولیعهد به پایتخت و تثبیت سلطنت او را فراهم ساخت.
شاه قاجار پس از استقرار در تهران، به پاس این خدمت بزرگ، لقب رسمی «ملکالتجار» را به آقا مهدی اعطا کرد. این لقب و مأموریت اقتصادی پس از درگذشت وی به فرزندش حاج محمدکاظم رسید. حاج محمدکاظم ملکالتجار، پدر حاج حسین آقا، نه تنها بازرگانی تیزهوش و زمینداری بزرگ بود، بلکه در وادی سیاست نیز نفوذ چشمگیری داشت و از طریق خرید و فروش املاک، هدایت شبکههای تجاری میان ایران و روسیه و سرمایهگذاریهای گسترده، ثروتی بیکران و افسانهای برای فرزندانش به ارث گذاشت؛ ثروتی که بعدها در دست فرزند ارشدش، حسین آقا، به بزرگترین منبع خیریه کشور تبدیل شد.
مادر حسین آقا نیز حاجیه خانم عزیز، دختر علیعباس بیک (پیشخدمتباشی ناصرالدینشاه) بود که محیطی سرشار از انضباط و اتصالات درباری و اجتماعی را برای پرورش فرزندان فراهم آورده بود.
دوران جوانی، تحصیلات و نقطه عطف گرایش به فرهنگ و کتابخوانی
حسین آقا ملک در چنین بستر پرتجمل اما منضبطی رشد یافت. او علاوه بر فراگیری علوم قدیمه و تلمذ در محضر استادان نامدار زمانه، به دلیل جایگاه خانوادگی و تغییرات عصر ناصری، به آموزشهای مدرن نیز دست یافت و زبان فرانسه را در مدرسه معروف آلیانس فرانسوی تهران آموخت. پدرش، حاج محمدکاظم، که مردی سختگیر و کاسبکار بود، تمایل داشت پسر ارشدش جا پای او بگذارد و مستقیماً وارد دنیای تجارت و مدیریت املاک پهناور خاندان در خراسان شود.
از این رو، حسین آقا در جوانی راهی خراسان شد تا به اداره املاک و اراضی کشاورزی پدر بپردازد. اما سفر به خراسان و اقامت در آن دیار، مسیر زندگی او را فراتر از یک زمیندار ساده تغییر داد. نقطه عطف زندگی فرهنگی او در جریان همین سفرهای مدیریتی رخ داد؛ زمانی که در ۲۸ سالگی در شهر نیشابور، نسخهای خطی و بسیار نفیس از دیوان «ابن یمین فریومدی»، شاعر برجسته سده ششم هجری را دید و خریداری کرد.
تماشای این اثر منحصربهفرد و درک ارزش صیانت از میراث مکتوب پیشینیان، جرقهای عمیق در ذهن او روشن ساخت. او دریافت که ثروت مادی زوالپذیر است، اما حفاظت از هویت تاریخی و مکتوب یک ملت، ماندگاری ابدی دارد. پس از آن، او به راهنمایی برخی از دوستان دانشمند پدرش با بخشی از ذخایر تاریخی و نفیسی که در مشهد و تحت نظر حرم رضوی نگهداری میشد، آشنا شد. این تجربیات پیدرپی ایده بنیادین او را شکل داد: ایجاد کتابخانهای بزرگ و جامع از نسخههای خطی و کتب نفیس به منظور نجات این آثار از نابودی یا خروج از کشور.
او از حدود سال ۱۲۸۷ خورشیدی، هسته اولیه کتابخانه خود را در مشهد پایهگذاری کرد. پس از درگذشت پدر در سال ۱۲۹۷ خورشیدی و انتقال مسئولیت کامل ثروت خانوادگی به او، حسین آقا کتابخانه گردآوریشده را به خانه پدریاش در بازار بینالحرمین تهران منتقل کرد و درهای آن را به روی اهل فضل، پژوهشگران و شیفتگان علم گشود تا گامی بلند در مسیر اعتلای فرهنگی جامعه برداشته باشد.
هوشمندی استراتژیک در برابر قدرت؛ تقابل ذکاوت ملک با زیادهخواهی رضاشاه
یکی از فصول درخشان و کمتر شنیدهشده در حیات حاج حسین آقا ملک، که تبیینکننده تیزهوشی و بینش عمیق سیاسی اوست، نحوه تعامل و تقابل هوشمندانه وی با قدرت حاکمه، بهویژه شخص رضاشاه پهلوی است. با روی کار آمدن رضاشاه و تمرکز قدرت، سیاست پهلوی اول بر کنترل املاک بزرگ و تضعیف مالکان عمده متمرکز شد
شاه تمایل زیادی به تصاحب اراضی مرغوب کشور، بهویژه در مناطق استراتژیک نظیر مازندران و خراسان داشت. حاج حسین آقا ملک که مالک اراضی وسیعی در خراسان، فریمان و مشهد بود، به خوبی خطر مصادره یا اعمال فشار حکومت برای تملک این داراییها را حس میکرد.
در این فضا، او دست به اقدامی استراتژیک و بینظیر زد که به تعبیر مورخان، «تیزهوشی برابر رضاشاه» بود. ملک به جای ورود به تقابل مستقیم سیاسی که فرجامی جز شکست نداشت، یا تسلیم شدن در برابر زیادهخواهیهای دربار، تصمیم گرفت اموال و داراییهای عظیم خود را تحت لوای یک نهاد مقدس و غیرقابل تعرض قانونی و مذهبی قرار دهد.
او با وقف کردن بخش عمدهای از املاک، مستغلات، کتابخانه و موزه خود به آستان قدس رضوی، عملاً دست شاه و دستگاه حاکمه را از تصاحب این ثروت بزرگ کوتاه کرد. بر اساس قوانین مدنی و شرعی ایران، اموال موقوفه، بهویژه موقوفات متعلق به آستان مطهر امام رضا (ع)، از هرگونه خرید، فروش، مصادره و نقل و انتقال دولتی مصون بودند.
این اقدام هوشمندانه نه تنها ثروت خاندان ملک را از گزند بادهای موافق و مخالف سیاست مصون داشت، بلکه تضمین کرد که این داراییها تا ابد در مسیر خدمات عامالمنفعه، آموزش، بهداشت و فرهنگ این مرز و بوم به کار گرفته شوند.
این درایت بینظیر نشان داد که او علاوه بر ذوق فرهنگی، به ابزارها و قواعد حکمرانی و حقوقی عصر خود اشراف کامل داشت و توانست تهدید بزرگ حکومت را به فرصتی تاریخی برای جاودانگی نام خود و خدمت به جامعه تبدیل کند.
کتابخانه و موزه ملی ملک؛ نگین درخشان میراث فرهنگی ایران
بدون شک، پرآوازهترین میراث حاج حسین آقا ملک، «موسسه کتابخانه و موزه ملی ملک» است که امروزه به عنوان یکی از غنیترین گنجینههای فرهنگی جهان اسلام و ایران شناخته میشود. این نهاد که در ابتدا در خانه تاریخی ملک در بازار تهران مستقر بود، به دلیل کثرت آثار و استقبال گسترده پژوهشگران، نیازمند فضایی وسیعتر و مدرنتر شد. ملک خود در زمان حیات، قطعه زمین بزرگی را در محوطه تاریخی مشق تهران (باغ ملی) از شهرداری خریداری کرد تا ساختمانی شایسته برای کتابخانه و موزه بنا شود، هرچند که ساخت این بنای عظیم سالها پس از درگذشت او و در دهه ۱۳۷۰ خورشیدی توسط آستان قدس رضوی محقق شد. گنجینه مکتوب این کتابخانه شامل بیش از ۱۹ هزار نسخه خطی نادر از کتابهای علمی، ادبی، مذهبی و تاریخی است که بسیاری از آنها در دنیا منحصربهفرد هستند.
فرآیند دقیق نگهداری از این آثار به گونهای است که اخیراً فرآیند رفخوانی بیش از ۱۲۵ هزار نسخه کتاب اعم از چاپی، چاپ سربی و چاپ سنگی در این مجموعه انجام شده است تا صیانت از آنها تضمین گردد. بخش موزهای این نهاد نیز ویترینی خیرهکننده از هنر و تاریخ ایران است؛ گنجینهای شامل سکههای باستانی از دوران هخامنشی تا عصر حاضر، فرشهای دستبافت نفیس، لوسترها، مبلمان قدیمی، آثار نگارگری و مینیاتور از استادان بزرگ، مجموعهای بینظیر از قلمدانها و لاکیهای هنری، و آثار تذهیب و خوشنویسی که نمایانگر هویت اصیل ایرانی است. بر اساس متن دقیق وقفنامه ملک، این آثار به هیچ وجه نباید از کتابخانه و موزه خارج شوند یا به فروش برسند، و فراتر از آن، ورود و استفاده از این گنجینه برای تمامی عموم مردم، اعم از ایرانی و خارجی، کاملاً رایگان و آزاد است. ملک با این شرط هوشمندانه، فرهنگ را از انحصار طبقه مرفه خارج کرد و آن را به مالکیتی عمومی و مشاع برای تمام بشریت تبدیل ساخت.
منبع: مهر
12295556
مهمترین اخبار وبگردی
