هیچ‌کس یک شبه سقوط نمی‌کند

باشگاه خبرنگاران جوان - سقوط انسان ناگهانی نیست؛ از تردید آغاز می‌شود، با فرصت‌سوزی ادامه پیدا می‌کند و سرانجام به جایی می‌رسد که دیگر راه بازگشتی باقی نمی‌ماند. آیات ۱۲ تا ۱۸ سوره حدید، روایت همین سقوط تدریجی و حسرتی است که پایان آن رقم می‌خورد.

آیات ۱۲ تا ۱۸ سوره حدید، تصویری تکان‌دهنده از صحنه قیامت ارائه می‌کنند، صحنه‌ای که در آن حقیقت ایمان و نتیجه انتخاب‌های انسان آشکار می‌شود. در این آیات، مؤمنان با «نور» شناخته می‌شوند و منافقان در تاریکی به دنبال راهی برای نجات می‌گردند.

علامه طباطبایی در المیزان، این آیات را در ادامه بحثی می‌داند که سوره حدید درباره ایمان، انفاق و نسبت انسان با زندگی دنیا مطرح کرده است؛ گویی قرآن در اینجا نتیجه نهایی آن انتخاب‌ها را به نمایش می‌گذارد.

وقتی ایمان، خودش را به شکل «نور» نشان می‌دهد

آیه ۱۲ با تصویری روشن آغاز می‌شود: «یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ یَسْعَیٰ نُورُهُم بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَبِأَیْمَانِهِم» روزی که مردان و زنان مؤمن را می‌بینی که نورشان پیش رو و سمت راستشان حرکت می‌کند. این نور صرفاً یک تصویر نمادین و تشریفاتی نیست، بلکه ظهور حقیقت ایمان انسان در عالم آخرت است. انسان در دنیا با ایمان و عمل صالح، حقیقتی در وجود خود ایجاد می‌کند که در آخرت آشکار می‌شود؛ بنابراین نور قیامت چیزی نیست که در آن روز به مؤمن «اضافه» شود؛ بلکه نتیجه همان حقیقتی است که او در دنیا ساخته است.

مؤمنان در آن صحنه با همین نور به سوی مقصد حرکت می‌کنند و با امید می‌گویند: «رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا»؛ پروردگارا نور ما را کامل کن. حتی اهل ایمان نیز خود را بی‌نیاز از لطف الهی نمی‌بینند و نجات را نتیجه فضل خدا می‌دانند.

یک دیوار، میان دو سرنوشت

در ادامه، قرآن از گفت‌وگویی میان مؤمنان و منافقان پرده برمی‌دارد. منافقان خطاب به مؤمنان می‌گویند که «انظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِن نُّورِکُمْ» به ما مهلت دهید تا از نور شما بهره‌ای بگیریم. اما پاسخ می‌آید که «ارْجِعُوا وَرَاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا» به پشت سر خود برگردید و نور بجویید. در اینجا دیواری میان دو گروه قرار می‌گیرد «فَضُرِبَ بَیْنَهُم بِسُورٍ لَّهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِن قِبَلِهِ الْعَذَابُ».

بر اساس تحلیل المیزان، این دیوار نمادی از جدایی واقعی دو مسیر است، مسیری که در دنیا نیز وجود داشته، اما در قیامت به صورت محسوس آشکار می‌شود. درون دیوار، رحمت است و بیرون آن عذاب. کسانی که در دنیا مرز میان ایمان حقیقی و نفاق را جدی نگرفتند، در آخرت با مرزی روبه‌رو می‌شوند که دیگر امکان عبور از آن وجود ندارد.

آن روز، عذر‌ها دیگر خریداری ندارد

منافقان تلاش می‌کنند خود را به مؤمنان نزدیک کنند و می‌گویند که «أَلَمْ نَکُن مَّعَکُمْ» مگر ما با شما نبودیم؟ پاسخ بسیار مهم است «بَلَیٰ وَلَٰکِنَّکُمْ فَتَنتُمْ أَنفُسَکُمْ وَتَرَبَّصْتُمْ وَارْتَبْتُمْ» یعنی مشکل این نبود که شما هیچ‌گاه در کنار مؤمنان نبودید، مشکل این بود که درون خود را گرفتار فتنه کردید، منتظر فرصت ماندید، دچار تردید شدید و در نهایت آرزو‌های فریبنده شما را مغلوب کرد.

مراحل سقوط و انحطاط انسان

المیزان در توضیح این بخش بر نکته‌ای اساسی تأکید می‌کند که سقوط انسان یکباره اتفاق نمی‌افتد. تردید، انتظار کشیدن برای شکست جبهه حق و دل بستن به وعده‌های فریبنده، به‌تدریج انسان را از حقیقت ایمان جدا می‌کند.

قرآن در ادامه می‌گوید که شیطان، انسان را فریب داد «وَغَرَّکُم بِاللَّهِ الْغَرُورُ». منافقان در نهایت در جایگاهی قرار می‌گیرند که نه عذرشان پذیرفته می‌شود و نه راه بازگشتی دارند. این تعبیر یک هشدار جدی دارد، حتی نسبت دادن خود به خدا و دین، اگر با حقیقت ایمان همراه نباشد، برای انسان نجات‌آفرین نیست. ممکن است انسان در ظاهر در کنار مؤمنان باشد، اما در انتخاب‌های حساس زندگی، مسیر دیگری را دنبال کند.

دنیا محل ساختن نوری است که فردا به کار می‌آید

آیات پایانی، نگاه انسان را از صحنه قیامت دوباره به دنیا برمی‌گرداند. مؤمنان واقعی و اهل صدقه و انفاق مورد ستایش قرار می‌گیرند، «إِنَّ الْمُصَّدِّقِینَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا» کسانی که انفاق می‌کنند و به خدا قرض نیکو می‌دهند، پاداشی چند برابر خواهند داشت. تعبیر «قرض دادن به خدا» بیانگر ارزش ویژه انفاق در راه خداست، خداوند مالک همه چیز است، اما برای نشان دادن عظمت پاداش، انفاق بنده را همچون قرضی به خویش تعبیر کرده است.

در نهایت، آیات ۱۲ تا ۱۸ سوره حدید یک پیام به‌هم‌پیوسته دارند، آنچه امروز در درون انسان ساخته می‌شود، فردا در قیامت به شکل حقیقتی آشکار ظهور خواهد کرد.

نور مؤمنان، نتیجه ایمان و عمل آنهاست و تاریکی منافقان نیز محصول انتخاب‌های خودشان. قیامت صحنه‌ای نیست که در آن بتوان مسیر تازه‌ای ساخت؛ آن روز، زمان آشکار شدن همان مسیری است که انسان در دنیا ساخته است.

منبع: فارس