ماجرای زنی که رسم جاهلی را به چالش کشید و شکست داد

باشگاه خبرنگاران جوان- بر اساس تفسیر المیزان، آیات ۱ تا ۶ سوره مجادله را می‌توان حول یک محور اصلی خواند، خدا حتی خصوصی‌ترین گفت‌وگوی انسان را می‌شنود و هیچ ظلمی، حتی اگر در قالب یک رسم اجتماعی پذیرفته شده باشد، از نگاه او پنهان نمی‌ماند.

گاهی یک گفت‌وگوی کوتاه، سرنوشت یک انسان را تغییر می‌دهد نه فقط به این دلیل که حرف مهمی در آن زده شده، بلکه، چون ممکن است پشت همان گفت‌و‌گو، حقی نادیده گرفته شده باشد. آیات ابتدایی سوره مجادله با روایت ماجرای زنی آغاز می‌شود که برای بیان رنج و اعتراض خود به پیامبر (ص) مراجعه کرد و خداوند اعلام کرد که سخن او را شنیده است، «قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِی تُجَادِلُکَ فِی زَوْجِهَا». این آغاز، یک پیام روشن دارد، در منطق الهی، هیچ صدای حقی آن‌قدر کم‌اهمیت نیست که شنیده نشود.

صدایی که از یک خانه به آسمان رسید

علامه طباطبایی در المیزان، ماجرای آغاز سوره را ناظر به مسئله «ظهار» می‌داند، رسمی جاهلی که در آن مرد با گفتن عبارتی، همسرش را به مادر خود تشبیه می‌کرد و عملاً او را از زندگی زناشویی خارج می‌ساخت، بدون آنکه طلاق به معنای متعارف اتفاق افتاده باشد.

زن این ماجرا نزد پیامبر (ص) آمد و از وضعیت خود شکایت کرد. آیه نخست می‌گوید «وَاللَّهُ یَسْمَعُ تَحَاوُرَکُمَا» خدا گفت‌وگوی آن دو را می‌شنود. نکته مهم در نگاه المیزان این است که تعبیر «یسمع» تنها به معنای شنیدن صوت نیست بلکه نشان می‌دهد خداوند از گفت‌و‌گو، شکایت، وضعیت و حقیقت نهفته در آن آگاه است.

در واقع، قرآن از یک مسئله خانوادگی کوچک عبور می‌کند و یک اصل بزرگ را مطرح می‌سازد، یعنی عدالت الهی از جایی آغاز می‌شود که انسان تصور می‌کند مسئله‌اش دیده نمی‌شود.

یک جمله، سرنوشت یک زندگی را تعیین نمی‌کند

آیات بعدی، حکم «ظهار» را روشن می‌کنند. قرآن می‌گوید کسانی که همسرانشان را مادران خود می‌خوانند، سخنی نادرست و بی‌اساس بر زبان آورده‌اند «إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِی وَلَدْنَهُمْ». مادر انسان کسی است که او را به دنیا آورده است، بنابراین تشبیه همسر به مادر، حقیقت خارجی ایجاد نمی‌کند.

علامه طباطبایی بر این نکته تأکید دارد که اسلام با این حکم، یک رسم جاهلی را از اعتبار می‌اندازد. صرف گفتن یک عبارت نمی‌تواند حقیقت رابطه میان انسان‌ها را تغییر دهد. اما از سوی دیگر، چون این سخن آثار اجتماعی و خانوادگی داشته، قرآن برای آن پیامد و کفاره قرار می‌دهد.

اینجا یک نکته ظریف وجود دارد قرآن هم حرمت سخن نادرست را نشان می‌دهد و هم راه بازگشت را باز می‌گذارد. یعنی خطا پایان راه نیست؛ انسان می‌تواند اشتباه خود را جبران کند و دوباره به مسیر درست بازگردد.

کفاره، مسئولیت بعد از اشتباه

آیات دوم تا چهارم، برای کسی که ظهار کرده و سپس قصد بازگشت به زندگی مشترک دارد، کفاره تعیین می‌کنند، ابتدا آزاد کردن برده و در صورت ناتوانی، دو ماه روزه پی‌درپی و اگر آن نیز ممکن نبود، اطعام شصت فقیر.

ترتیب این احکام نشان می‌دهد که در نگاه قرآن، گفتار و رفتار انسان بی‌مسئولیت نیست. کسی نمی‌تواند با یک جمله، زندگی دیگری را تحت تأثیر قرار دهد و سپس بدون هیچ هزینه‌ای به وضعیت سابق بازگردد.

از سوی دیگر، کفاره فقط مجازات نیست، نوعی بازسازی مسئولیت اخلاقی است. فرد باید برای اصلاح خطای خود هزینه بدهد و بخشی از آسیب ایجادشده را جبران کند.

خدا نزدیک‌تر از آن چیزی است که تصور می‌کنیم

در آیات پنجم و ششم، دایره بحث گسترده‌تر می‌شود. پس از بیان ماجرای ظهار، قرآن از کسانی سخن می‌گوید که با خدا و پیامبر او مخالفت می‌کنند و هشدار می‌دهد که خداوند اعمال آنان را در روزی که همه برانگیخته می‌شوند، برایشان بازگو خواهد کرد «یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِیعًا فَیُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا».

ارتباط این آیات با آغاز سوره بسیار معنادار است. سوره ابتدا می‌گوید خدا گفت‌وگوی پنهانی یک زن و پیامبر را می‌شنود و سپس یادآوری می‌کند که هیچ عملی از دایره علم الهی خارج نیست.

بنابراین، مسئله فقط «ظهار» نیست مسئله، حضور همیشگی خدا در زندگی انسان است. انسان ممکن است چیزی را از دیگران پنهان کند، اما نمی‌تواند آن را از خدا پنهان سازد.

از یک شکایت خانوادگی تا یک اصل بزرگ اجتماعی

آیات ۱ تا ۶ سوره مجادله در نگاه المیزان، تصویری از جامعه‌ای ارائه می‌کنند که در آن حتی سنت‌های قدیمی نیز اگر با حقیقت و عدالت ناسازگار باشند، مصون از اصلاح نیستند. زن ماجرا تنها یک شاکی نیست؛ صدای او باعث می‌شود یک حکم اجتماعی نادرست اصلاح شود.

شاید مهم‌ترین پیام این آیات همین باشد که عدالت الهی از شنیدن صدای مظلوم آغاز می‌شود. خداوند نه‌تنها رفتار‌های آشکار، بلکه گفت‌و‌گو‌های پنهان، نیت‌ها و تصمیم‌های انسان را می‌داند. از همین رو، مؤمن نمی‌تواند زندگی خود را بر این تصور بنا کند که برخی رفتارها، چون در خلوت اتفاق می‌افتند، پیامدی ندارند.

آغاز سوره مجادله در نهایت انسان را با یک حقیقت ساده، اما تکان‌دهنده روبه‌رو می‌کند، اینکه ممکن است دیگران صدای ما را نشنوند، ممکن است یک جامعه ظلمی را عادی تلقی کند و حتی ممکن است خود انسان تصور کند حرفی که در خلوت زده، تمام شده است، اما در دستگاه الهی، هیچ صدایی گم نمی‌شود و هیچ عملی بدون حساب باقی نمی‌ماند.

منبع: فارس