فحش‌های قبله عالم به مترجم فرانسوی

باشگاه خبرنگاران جوان - شاه ایران به پاریسِ قرن نوزدهم مخترع قطار و هواپیما سفر کرد و در نهایت حکم داد که زبان فرانسوی «ناقص» است! دلیلش نه سیاست بود و نه اقتصاد؛ ناصرالدین‌شاه شاکی شده بود که چرا فرانسوی‌ها برای «چرت قیلوله در حمام» کلمه ندارند.

«چطور ممکن است با این‌همه اختراعات و ترقیات، قطار، ماشین دودی و آیروپلان، برای چرت قیلوله توی حمام در لسان فرانس لفظی نباشد؟ اگر این‌طور باشد… فی‌الواقع لسان ناقصی است این لسان!» این جملات بخشی از خاطرات ناصرالدین‌شاه قاجار در پاریس است. بررسی این دست‌نوشته‌ها نشان می‌دهد نخستین مواجهه‌های شاهان قاجار با غرب، پیش از آنکه سیاسی یا صنعتی باشد، در همین جزئیات روزمره و رفتار‌های فرهنگی شکل گرفته است.

ناصرالدین‌شاه قاجار، نخستین پادشاه ایران که قدم به فرنگ گذاشت، در طول سه سفر خود به اروپا در سال‌های ۱۸۷۳، ۱۸۷۸ و ۱۸۸۹ میلادی (۱۵۳ سال قبل) وقایع روزانه را با جزئیات ثبت می‌کرد. در خاطره روز یکشنبه نهم رجب سال «سیچقان‌ئیل» (سال موش)، او به همراه استاد حسین مشتمالچی‌باشی و خدمه راهی یکی از حمام‌های پاریس شد.

هدف شاه سنجش شایعاتی بود که درباره فرنگ شنیده بود؛ از جمله اینکه زن و مرد با هم به حمام می‌روند یا کودکان فرانسوی مثل بلبل بدون لکنت و لهجه، فرانسه حرف می‌زنند. اما با ورود به حمام، خلوتی مطلق سربینه (رخت‌کن حمام) شاه را غافلگیر کرد؛ چراکه همراهان برجسته‌ای، چون صدراعظم، سپهسالار و رئیس‌الممالک، پیش از حضور شاه، حمام را برای حفظ امنیت او کاملاً قرق کرده بودند.

ناصرالدین‌شاه در طول مشتمال سعی داشت اوامری را به زبان فرانسوی به استاد حسین بدهد تا واکنش او را ببیند. اما مسئله اصلی زمانی مطرح شد که شاه دریافت برخی واژگان زیست سنتی قاجار در فرهنگ غرب وجود ندارد. او با حیرت یادآور می‌شود که مترجم همایون معادل کلماتی، چون «واجبی»، «سنگ‌پا»، «لنگ زیر سر» و حتی «مشتمال» را در زبان فرانسوی نمی‌داند.

چالش اصلی پس از خواب سه تا چهار ساعته شاه در حمام رخ داد. شاه از مترجم همایون خواست معادل دقیق «چرت قیلوله توی حمام» را به فرانسه بگوید.

عجز مترجم در ارائه یک کلمه واحد برای این عبارت، خشم شاه و توبیخ شدید مترجم را در پی داشت. تنها پس از مداخله مسیو ریشارخان (مؤدب‌الدوله)، مترجم فرانسوی‌تبار حضور، شاه پذیرفت که چنین لفظی در زبان فرانسوی وجود خارجی ندارد. ناصرالدین‌شاه بر پایه همین تجربه کوتاه، استدلالی جالب مطرح کرد: چطور کشوری که مخترع قطار و آیروپلان (هواپیما) است، برای «چرت در حمام» واژه‌ای ندارد؟ و از همین‌جا نتیجه گرفت که زبان فرانسوی زبانی ناقص است.

منبع: فارس