نقش آفرینی بورس انرژی ایران در تامین مالی زیرساخت‌های انرژی

وحید حسن‌پور کارشناس بازار سرمایه درباره نقش توسعه ابزار‌های مالی و معاملاتی بورس انرژی در افزایش شفافیت و کارایی بازار انرژی گفت: بورس انرژی ایران در دو حوزه اصلی صنعت برق و صنعت هیدروکربوری فعالیت می‌کند. در بخش برق، ایجاد تابلو‌های معاملات عادی، سبز و آزاد و راه‌اندازی سامانه معاملات برخط، بستر کشف قیمت شفاف و تسویه سریع میان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان را فراهم ساخته است؛ در حوزه هیدروکربوری نیز که سهم عمده‌ای از ارزش معاملات را به خود اختصاص می‌دهد، عرضه منظم فرآورده‌های نفتی، گاز و گواهی‌های سپرده کالایی، موجب کاهش معاملات غیررسمی و ارتقای شفافیت شده است.

کارشناس بازار سرمایه ادامه داد: توسعه ابزار‌های مالی از جمله گواهی‌های صرفه‌جویی انرژی، قرارداد‌های سلف موازی استاندارد و صندوق‌های کالایی، نقش مؤثری در افزایش کارایی بازار ایفا می‌کند. در صورت حذف تدریجی یارانه‌های پنهان و آشکار انرژی، قیمت‌ها به سطح واقعی نزدیک‌تر شده و اهمیت این ابزار‌ها دوچندان می‌شود. هرچه سرمایه‌گذاری غیرمستقیم در این بازار گسترش یابد، شفافیت نیز به‌طور معناداری افزایش پیدا می‌کند؛ زیرا مشارکت گسترده‌تر سرمایه‌گذاران خرد، نظارت عمومی بر قیمت‌ها و جریان اطلاعات را تقویت کرده و امکان انحراف از سازوکار‌های شفاف را کاهش می‌دهد.

اجرای احکام قانونی، عامل تعمیق بازار انرژی

حسن‌پور در پاسخ به این پرسش که برای تعمیق بازار و افزایش مشارکت فعالان اقتصادی در بورس انرژی چه اقداماتی باید انجام شود، اظهار کرد: تعمیق بازار بورس انرژی مستلزم اجرای دقیق احکام قانونی موجود و اقدامات هماهنگ در هر دو صنعت برق و هیدروکربوری است بر اساس بند «ب» ماده ۴۳ قانون برنامه هفتم پیشرفت، وزارت نیرو مکلف شده است با بهبود محیط کسب‌وکار صنعت برق و افزایش رقابت‌پذیری، سهم معاملات برق در بورس انرژی را تا پایان سال دوم برنامه به حداقل ۳۰ درصد و در انتهای برنامه به حداقل ۶۰ درصد از کل معاملات برساند.

کارشناس بازار سرمایه ادامه داد: تحقق این حکم به‌طور مستقیم حجم معاملات را افزایش داده و مشارکت نیروگاه‌ها، شرکت‌های خرده‌فروش، صنایع بزرگ و سایر فعالان اقتصادی را گسترش می‌دهد.

او همچنین به ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش‌بنیان اشاره کرد و گفت: بر اساس این ماده، مصرف‌کنندگان با قدرت مصرف بیش از ۱۵۰ کیلووات موظف شده‌اند حداقل یک درصد و تا پنج درصد در پایان سال پنجم، از برق مورد نیاز خود را از منابع تجدیدپذیر تأمین کنند. این مصرف‌کنندگان می‌توانند تعهد مذکور را از طریق خرید برق تجدیدپذیر عرضه‌شده در بورس انرژی ایفا کنند.

حسن‌پور تصریح کرد: اجرای این ماده، تقاضا برای معاملات در تابلوی برق سبز را به‌صورت ساختاری افزایش داده و مشارکت طیف وسیع‌تری از مصرف‌کنندگان را در بازار متشکل تقویت می‌کند؛ ماده ۱۲ همین قانون نیز با تأکید بر توسعه زیست‌بوم نوآوری و حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان در استان‌ها، زمینه ورود بازیگران فناور به زنجیره ارزش انرژی را فراهم می‌سازد.

توسعه ابزار‌های مشتقه و گواهی‌های سپرده انرژی

حسن‌پور در ادامه گفت: در کنار این احکام، افزایش گواهی‌های کالایی و ابزار‌های مشتقه حوزه انرژی، از جمله قرارداد‌های آتی و اختیار معامله روی برق، گاز و فرآورده‌های نفتی، نقش مهمی در تعمیق بازار ایفا می‌کند به‌ویژه توسعه گواهی‌های سپرده انرژی، از جمله گواهی سپرده گاز، می‌تواند مبنای شفاف و قابل اتکایی برای کشف قیمت خوراک پتروشیمی‌ها فراهم سازد و انگیزه مشارکت فعالان صنعت هیدروکربوری را افزایش دهد.

کارشناس بازار سرمایه همچنین بر ضرورت گسترش صندوق‌های کالایی مشابه صندوق سینرژی تأکید کرد و گفت: این صندوق‌ها با جذب نقدینگی خرد و ایجاد بستر سرمایه‌گذاری غیرمستقیم، به تعمیق بازار‌ها و افزایش مشارکت فعالان اقتصادی کمک شایانی خواهند کرد. اصلاح تدریجی یارانه‌های پنهان و آشکار انرژی نیز می‌تواند انگیزه حضور مؤثرتر در معاملات بورسی را تقویت کند؛ زیرا با نزدیک شدن قیمت‌ها به سطح واقعی، شفافیت و قابلیت پیش‌بینی بازار ارتقاء می‌یابد در چنین فضایی، توسعه ابزار‌های سرمایه‌گذاری غیرمستقیم از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و می‌تواند نقدینگی را به سمت پروژه‌های نیروگاهی و طرح‌های پایین‌دستی صنعت هیدروکربوری هدایت کند.

بورس انرژی و نقش آن در کاهش ناترازی انرژی

او در پاسخ به پرسشی درباره نقش بورس انرژی در کاهش ناترازی برق و سایر حامل‌های انرژی اظهار کرد: ناترازی انرژی صرفاً محدود به بخش برق نیست و در حوزه گاز و برخی فرآورده‌های نفتی نیز مشاهده می‌شود بورس انرژی از طریق ارائه سیگنال‌های قیمتی شفاف، به بهبود تخصیص منابع کمک می‌کند. در صورت حذف یا هدفمندسازی یارانه‌های پنهان و آشکار، فاصله میان قیمت‌های دستوری و قیمت‌های واقعی کاهش یافته و انگیزه سرمایه‌گذاری در توسعه ظرفیت‌های جدید تقویت می‌شود.

کارشناس بازار سرمایه ادامه داد: ابزار‌های سرمایه‌گذاری غیرمستقیم از جمله گواهی‌های صرفه‌جویی برق و گاز و صندوق‌هایی نظیر سینرژی، امکان هدایت منابع مردمی به سمت پروژه‌های بهینه‌سازی مصرف و توسعه زیرساخت‌ها را فراهم می‌سازند. این سازوکار می‌تواند هم در صنعت برق و هم در صنعت هیدروکربوری، بخشی از چالش‌های ناترازی را کاهش دهد.

سرمایه‌گذاری غیرمستقیم مردم و توسعه زیرساخت‌های انرژی

حسن‌پور در ادامه درباره اینکه سرمایه‌گذاری غیرمستقیم مردم در بازار انرژی چگونه می‌تواند به توسعه زیرساخت‌های انرژی کشور کمک کند، گفت: با اصلاح ساختار یارانه‌ها و شفاف‌تر شدن قیمت‌ها، جذابیت سرمایه‌گذاری غیرمستقیم به‌طور معناداری افزایش می‌یابد سرمایه‌گذاری غیرمستقیم در حوزه انرژی از مسیر‌های متنوعی امکان‌پذیر است. یکی از این مسیر‌ها انتشار اوراق سلف است که بخش عمده آن در قالب اوراق بدهی تعریف می‌شود و از طریق صندوق‌های با درآمد ثابت، امکان مشارکت تقریباً بدون ریسک را برای آحاد مردم فراهم می‌سازد.

کارشناس بازار سرمایه ادامه داد: علاوه بر این، گواهی‌های سپرده کالایی و گواهی‌های صرفه‌جویی انرژی که عمدتاً توسط صندوق‌های کالایی معامله می‌شوند، فرصت سرمایه‌گذاری خرد را در بخشی از اقتصاد که به‌طور سنتی نیازمند سرمایه‌های کلان است، ایجاد می‌کنند. در صنعت برق، این ابزار‌ها منابع مردمی را به توسعه ظرفیت تولید و بهینه‌سازی مصرف هدایت می‌کنند و در صنعت هیدروکربوری نیز امکان مشارکت غیرمستقیم در فرآورده‌ها و طرح‌های پایین‌دستی را فراهم می‌آورند این منابع بدون تحمیل ریسک سرمایه‌گذاری مستقیم به مردم، به توسعه زیرساخت‌های هر دو حوزه برق و هیدروکربوری کمک می‌کنند.