«آنتاگونیست‌های خاکستری»؛ وقتی تاریخ به درام تبدیل می‌شود

باشگاه خبرنگاران جوان؛ دل‌آرا ودودی - پرداختن به بخش‌هایی کمتر روایت‌شده از تاریخ زندگی امام حسن مجتبی(ع) و تبدیل یک واقعه تاریخی شناخته‌شده به درامی برای مخاطب امروز، از جمله دغدغه‌هایی است که در شکل‌گیری نمایش «آنتاگونیست‌های خاکستری» به کارگردانی علی‌اکبر آخوندی مورد توجه قرار گرفته است.

علی‌اکبر آخوندی درباره ایده اولیه شکل‌گیری این نمایش گفت: ایده اولیه از سوی گروه نویسندگان شکل گرفت و او در ادامه به این تیم اضافه شد. دغدغه اصلی گروه، ظرفیت‌های نمایشی و هنری تاریخ زندگی امام حسن مجتبی(ع) و کمبود آثار نمایشی درباره این مقطع تاریخی بوده است.

به گفته کارگردان «آنتاگونیست‌های خاکستری»، جز «تنهاترین سردار» آثار نمایشی چندانی درباره امام حسن مجتبی(ع) وجود ندارد و همین خلأ، یکی از انگیزه‌های گروه برای پرداختن به این دوره تاریخی بوده است. موضوع جنگ و صلح و حساسیت‌های تاریخی پیرامون این مقطع نیز از دیگر مسائلی بود که در مسیر تولید اثر مورد توجه قرار گرفت.

آخوندی با اشاره به اینکه متن نمایش پیش از جنگ ۱۲روزه نوشته شده بود، افزود که از همان زمان نیز گروه این دغدغه را داشت که موضوع نمایش بتواند با شرایط روز ارتباط پیدا کند؛ هرچند در زمان نگارش، هنوز این جنگ رخ نداده بود.

وفاداری به تاریخ در کنار خلق درام

یکی از مسائل مهم در نگارش «آنتاگونیست‌های خاکستری»، ایجاد تعادل میان وفاداری به وقایع تاریخی و الزامات درام بوده است. آخوندی در این‌باره توضیح داد که بستر کلی نمایش یک واقعه تاریخی است و گروه تلاش کرده در روایت آن دخل و تصرفی نداشته باشد و به اسناد تاریخی وفادار بماند، اما برای تبدیل این واقعه به یک اثر نمایشی، استفاده از تخیل و خلق یک قصه در دل تاریخ ضروری است.

او با اشاره به واقعه صلح امام حسن(ع) و معاویه ادامه داد: مخاطب از پیش می‌داند که این واقعه در نهایت به صلح منتهی می‌شود و بنابراین نتیجه تاریخی برای او ناشناخته نیست. از این رو، آنچه باید مخاطب را تا پایان با خود همراه کند، قصه و درامی است که در بستر این واقعه شکل می‌گیرد.

به گفته آخوندی، قرار نیست مخاطب نتیجه یک واقعه تاریخی را کشف کند، بلکه قرار است چگونگی رسیدن شخصیت‌ها و داستان به آن نتیجه را در طول نمایش دنبال کند؛ مسئله‌ای که به باور او می‌تواند یک واقعه شناخته‌شده تاریخی را برای مخاطب دیدنی و جذاب کند.

همسرایی در دل روایت نمایش

یکی از ویژگی‌های اجرایی «آنتاگونیست‌های خاکستری»، استفاده از گروه همسرایان در قالب یک گروه پرفورمنس است؛ ایده‌ای که در جریان طراحی اجرا شکل گرفت.

آخوندی توضیح داد که هنگام خواندن متن، فضای مشخصی برای حضور یک گروه همسرایی مستقل نمی‌دید، اما تهیه‌کننده بر استفاده از این گروه تأکید داشت. به همین دلیل، او تلاش کرد راهی پیدا کند که همسرایی به بخشی جدا از نمایش تبدیل نشود و در دل روایت قرار بگیرد.

در نهایت، بخشی از دیالوگ‌های نمایش انتخاب و به شعر تبدیل شد و گروه پرفورمنس این دیالوگ‌ها را به صورت زنده و همراه با اجرای فرم ارائه کرد. بنابراین، همسرایی در این نمایش صرفاً یک بخش موسیقایی یا اجرایی مستقل نیست، بلکه بخشی از دیالوگ‌های خود نمایش را در قالبی متفاوت روایت می‌کند.

به گفته آخوندی، طراحی این شیوه اجرایی، انتخابی دشوار و پرریسک بود؛ چراکه اعضای گروه باید علاوه بر برخورداری از توانایی‌های صوتی و آوازی، از نظر اجرای فرم نیز توانمند می‌بودند. انتخاب اعضای گروه زمان زیادی برد و هماهنگ کردن آنها نیز به دلیل تجربه نخستشان در چنین ساختاری، فرآیندی دشوار بود.

او همکاری اعضای گروه پرفورمنس و سرپرستی صالح میلانی را در رسیدن این بخش به نتیجه نهایی مؤثر دانست و گفت این گروه در بازخوردهای مخاطبان نیز به عنوان یکی از نوآوری‌ها و نقاط قوت نمایش مورد توجه قرار گرفته است.

تئاتر آئینی برای مخاطب عام

آخوندی درباره تعریف خود از تئاتر آئینی نیز گفت که این نوع تئاتر نباید الزاماً تنها برای مخاطب مذهبی تولید شود. از نگاه او، یک موضوع مذهبی، معرفت دینی یا واقعه‌ای از تاریخ اسلام می‌تواند در قالب یک اثر حرفه‌ای تئاتری و با رعایت قواعد نمایش ارائه شود؛ به شکلی که مخاطب عام نیز بتواند با آن ارتباط برقرار کند.

او تأکید کرد که تلاش گروه در «آنتاگونیست‌های خاکستری» این بوده است که اثر از استانداردهای هنری و قواعد تئاتر فاصله نگیرد و در عین انتقال محتوای مذهبی و تاریخی، مخاطبی را که شاید گرایش یا آشنایی چندانی با این موضوعات نداشته باشد نیز پس نزند.

به گفته آخوندی، حتی برخی عناصر رایج در نمایش‌های آئینی که ممکن است در جای خود کارکرد داشته باشند، در این نمایش کنار گذاشته شده‌اند تا اثر بیش از آنکه به فضای هیئت یا روضه نزدیک شود، هویت تئاتری خود را حفظ کند.

او همچنین به انتخاب زمان اجرای نمایش اشاره کرد و گفت برخلاف بسیاری از آثار آئینی که در مناسبت‌های مذهبی مشخص اجرا می‌شوند، گروه تلاش کرده است نمایش را خارج از یک مناسبت ویژه روی صحنه ببرد تا مخاطب بدون پیش‌فرض ناشی از یک مناسبت خاص، برای تماشای یک اثر نمایشی وارد سالن شود.

روایت برای مخاطبی بدون پیش‌زمینه تاریخی

یکی دیگر از دغدغه‌های گروه، جذب مخاطبی بوده که ممکن است آشنایی قبلی با موضوع تاریخی نمایش نداشته باشد یا حتی علاقه‌ای به موضوعات مذهبی نداشته باشد.

آخوندی معتقد است طراحی میزانسن، شیوه روایت، بازی‌ها و حضور گروه پرفورمنس در خدمت این هدف قرار گرفته‌اند که مخاطب بدون داشتن اطلاعات قبلی نیز بتواند با قصه همراه شود و نمایش را تا پایان دنبال کند.

از نگاه او، هدف این نبوده است که مخاطب صرفاً به دلیل آشنایی با شخصیت امام حسن(ع) یا علاقه به موضوعات مذهبی به تماشای نمایش بنشیند، بلکه خود قصه و کیفیت اجرای اثر باید بتواند مخاطب را جذب کند.

حساسیت ارجاعات امروزی

یکی از مهم‌ترین چالش‌های تولید «آنتاگونیست‌های خاکستری» به گفته آخوندی، ارجاعات امروزی موجود در نمایشنامه بوده است؛ مسئله‌ای که با توجه به شرایط فعلی جامعه حساسیت بیشتری پیدا کرده است.

او توضیح داد که گروه در فرآیند تولید با این پرسش مواجه بوده که آیا مخاطب برای وقایع تاریخی نمایش، معادل‌های امروزی پیدا خواهد کرد و آیا روایت تاریخی را با شرایط فعلی کشور مقایسه خواهد کرد یا نه.

به گفته آخوندی، هم گروه و هم نهادهای نظارتی نسبت به این موضوع حساس بودند تا ارجاعات موجود در اثر به برداشت‌های نادرست منجر نشود؛ به‌خصوص در شرایطی که چنین برداشت‌هایی می‌تواند زمینه‌ساز قضاوت‌های نادرست یا خدشه به وحدت اجتماعی شود.

او این مسئله را یکی از مهم‌ترین چالش‌های نمایش دانست و در عین حال گفت که تبدیل یک واقعه تاریخی به اثری قابل تماشا برای مخاطب امروز، به‌طور کلی چالشی جدی برای هر نویسنده و کارگردانی است.

تاریخ در برابر سرعت زندگی امروز

آخوندی معتقد است زندگی امروز با سرعت و تنوع زیادی پیش می‌رود و برگرداندن مخاطب به یک مقطع تاریخی، به‌خصوص بدون استفاده از چهره‌های سلبریتی، کار ساده‌ای نیست.

در «آنتاگونیست‌های خاکستری» گروه تلاش کرده است بدون تکیه بر نام‌های شناخته‌شده، جذابیت اثر را بر پایه هنر بازیگران، گروه پرفورمنس، نویسندگی و کارگردانی ایجاد کند.

به گفته او، این مسئله می‌توانست به یکی از چالش‌های جدی نمایش تبدیل شود؛ اینکه آیا مخاطب امروز حاضر است برای تماشای اثری با چنین ویژگی‌هایی به سالن بیاید یا نه. با این حال، آخوندی با اشاره به بازخوردهای مخاطبان، استقبال از نمایش را قابل توجه دانست و حضور و عملکرد گروه پرفورمنس را نیز یکی از بخش‌هایی عنوان کرد که از سوی تماشاگران به عنوان یکی از نوآوری‌ها و نقاط قوت اثر مورد توجه قرار گرفته است.