راز سقوط امپراتوری‌هایی که خود را شکست‌ناپذیر می‌دانستند

باشگاه خبرنگاران جوان - قدرت‌های بزرگ تاریخ همیشه گمان می‌کردند هیچ نیرویی توان ایستادن در برابرشان را ندارد، اما قرآن با مرور سرنوشت عاد، ثمود، قوم نوح و دیگر طغیانگران نشان می‌دهد که آغاز سقوط هر امپراتوری، از لحظه‌ای است که حقیقت را انکار می‌کند و خود را بی‌نیاز از خدا می‌بیند.

قرآن در پایان سوره نجم و آغاز سوره قمر، تصویری جامع از قدرت مطلق خداوند، سرنوشت اقوام سرکش و لجاجت همیشگی منکران ارائه می‌کند.

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان این مجموعه آیات را حلقه‌ای به‌هم‌پیوسته می‌داند که از یک سو انسان را با جلوه‌های بی‌پایان ربوبیت الهی آشنا می‌کند و از سوی دیگر هشدار می‌دهد که انکار حقیقت، حتی در برابر روشن‌ترین معجزات، ریشه در بیماری دل دارد، نه کمبود دلیل.

همه چیز از یک اراده آغاز می‌شود

آیات با بیان بخشی از مظاهر قدرت خداوند آغاز می‌شود «وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَالْأُنثَی * مِن نُّطْفَةٍ إِذَا تُمْنَی». قرآن یادآوری می‌کند که آفرینش زن و مرد از نطفه‌ای ناچیز، خود نشانه‌ای روشن از قدرت و تدبیر الهی است. سپس می‌فرماید که «وَأَنَّ عَلَیْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرَی» برپا کردن زندگی دوباره نیز بر عهده همان خدایی است که نخستین بار انسان را آفرید.

قرآن با کنار هم قرار دادن آغاز آفرینش و معاد، استدلالی کاملاً عقلی ارائه می‌دهد؛ کسی که از هیچ، انسان را پدید آورده، زنده کردن دوباره او برایش دشوارتر نخواهد بود. از نگاه المیزان، این آیات پاسخی روشن به منکران قیامت است که قدرت خدا را محدود به زندگی دنیا می‌پنداشتند.

مالک حقیقی شادی، اندوه، مرگ و زندگی

در ادامه، قرآن زنجیره‌ای از افعال الهی را برمی‌شمارد «وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَکَ وَأَبْکَی * وَأَنَّهُ هُوَ أَمَاتَ وَأَحْیَا» و سپس از بی‌نیازی و روزی‌رسانی خدا سخن می‌گوید «وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنَی وَأَقْنَی».

مقصود این نیست که انسان هیچ نقشی در زندگی خود ندارد، بلکه همه اسباب و عوامل، در نهایت تحت اراده الهی قرار دارند. شادی و غم، حیات و مرگ و فقر و غنا، هر کدام در نظام حکیمانه خدا معنا پیدا می‌کنند. این آیات، انسان را از غرور و احساس استقلال دور می‌کند و به توحید افعالی رهنمون می‌سازد؛ یعنی دیدن دست خدا در پس همه رخداد‌های عالم.

تاریخ، دادگاه همیشگی طغیانگران

پس از بیان نشانه‌های قدرت الهی، قرآن مخاطب را به تاریخ می‌برد و می‌فرماید که «وَأَنَّهُ أَهْلَکَ عَادًا الْأُولَی * وَثَمُودَ فَمَا أَبْقَی * وَقَوْمَ نُوحٍ مِن قَبْلُ...» و همچنین از نابودی شهر‌های قوم لوط یاد می‌کند. این یادآوری صرفاً نقل یک حادثه تاریخی نیست، بلکه ارائه یک سنت الهی است؛ هر جامعه‌ای که پس از اتمام حجت، بر ظلم، فساد و تکذیب پیامبران اصرار بورزد، دیر یا زود با پیامد طبیعی اعمال خود روبه‌رو خواهد شد؛ بنابراین تاریخ در قرآن، مجموعه‌ای از خاطرات نیست، بلکه آیینه‌ای برای آینده انسان‌هاست.

پایان سوره نجم با این هشدار تکان‌دهنده همراه است «هَذَا نَذِیرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَی * أَزِفَتِ الْآزِفَةُ» این پیامبر همانند هشداردهندگان پیشین آمده و قیامت نزدیک است. سپس با سرزنشی جدی می‌پرسد که چگونه از این سخن شگفت‌زده می‌شوید و به جای گریستن، به استهزا می‌پردازید؟ و در پایان فرمان می‌دهد که «فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا» نتیجه طبیعی این همه برهان، سجده و بندگی خداست.

وقتی معجزه هم دل‌های بسته را تغییر نمی‌دهد

آغاز سوره قمر با یکی از مشهورترین معجزات پیامبر اکرم (ص) همراه است «اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ». قرآن بلافاصله واکنش مخالفان را نیز نقل می‌کند که «وَإِن یَرَوْا آیَةً یُعْرِضُوا وَیَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ».

علامه طباطبایی با بررسی روایات فراوان، وقوع معجزه شکافته شدن ماه را تأیید می‌کند و معتقد است ظاهر آیه نیز بر وقوع این حادثه در زمان پیامبر دلالت دارد. اما نکته مهم‌تر در تفسیر المیزان، واکنش منکران است آنان به جای پذیرش حقیقت، معجزه را «سحر» نامیدند.

مشکل اصلی مخالفان کمبود دلیل نبود، آنان حقیقت را دیده بودند، اما هوا‌های نفسانی، تعصب و منافع شخصی، مانع پذیرش آن شد. به همین دلیل قرآن می‌فرماید که «وَکَذَّبُوا وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ»؛ تکذیب آنان ریشه در پیروی از خواسته‌های نفس داشت، نه نبودن برهان.

هشدار‌هایی که برای بیداری کافی است

آیات پایانی این بخش می‌فرماید که «وَلَقَدْ جَاءَهُم مِّنَ الْأَنبَاءِ مَا فِیهِ مُزْدَجَرٌ * حِکْمَةٌ بَالِغَةٌ فَمَا تُغْنِ النُّذُرُ». یعنی اخبار و سرگذشت‌های عبرت‌آموز به اندازه کافی برای هدایت آنان آمده بود، اما هشدار‌ها زمانی اثر می‌گذارد که انسان آمادگی پذیرش داشته باشد.

قرآن، تاریخ، معجزه، استدلال عقلی و نشانه‌های آفرینش را همگی در کنار یکدیگر قرار داده است تا هیچ بهانه‌ای برای انسان باقی نماند. اگر کسی با وجود این همه دلیل راه انکار را برگزیند، مشکل از کمبود آیات نیست، بلکه از بسته شدن دل بر اثر دلبستگی به هوا‌های نفسانی است.

در مجموع، پایان سوره نجم و آغاز سوره قمر این حقیقت را یادآوری می‌کند که خداوند هم در آفرینش، هم در تاریخ و هم در معجزات، نشانه‌های روشنی از قدرت و ربوبیت خود آشکار کرده است. راه ایمان از میان همین نشانه‌ها می‌گذرد؛ اما تنها کسانی آن را می‌یابند که حقیقت را بر خواسته‌های نفس مقدم بدارند.

منبع: فارس