الگوی مدیریت اقتصادی زنان در بوته آزمایش جنگ

باشگاه خبرنگاران جوان - قرآن با اعطای استقلال مالی و حق ارث به زنان، پایه‌های مدیریت اقتصادی آنان را در بحران جنگ مستحکم ساخته است. زنان با پرهیز از اسراف و انفاق در راه خدا، هم مصرف خانوار را در محاصره اقتصادی کنترل می‌کنند و هم پشتیبان لجستیکی جبهه‌ها هستند. این الگو که با قاعده «نفی حرج» در شرایط اضطرار تسهیل می‌شود، زن را به عنوان ستون اصلی اقتصاد مقاومتی معرفی می‌کند.

در شرایط جنگی که زیرساخت‌های اقتصادی ویران و مردان به خطوط مقدم می‌روند، زنان به عنوان مدیران بحران اقتصادی خانواده و جامعه نقش‌آفرینی می‌کنند. قرآن کریم با اعطای حقوقی چون استقلال مالی، حق ارث، مدیریت مصرف (پرهیز از اسراف) و پشتیبانی از جهاد، چارچوبی کامل برای تاب‌آوری اقتصادی زنان در بحرانی‌ترین شرایط ترسیم کرده است.

زن در بحران در نگاه قرآن

قرآن کریم در آیات متعدد، زن را موجودی دارای کرامت، حق مالکیت و مسئولیت اجتماعی معرفی می‌کند. برخلاف برخی برداشت‌های سنتی، قرآن در شرایط عادی و بحرانی، الگویی فعال از زن ارائه می‌دهد؛ زنی که می‌تواند اموال خود را اداره کند، در تأمین معاش خانواده نقش اول را داشته باشد و حتی در مسیر جهاد و دفاع، تصمیم‌گیرنده و اقدام‌کننده باشد. 

۱. استقلال مالی زنان؛ پایه مدیریت بحران

نخستین شرط مدیریت اقتصادی در جنگ، «دسترسی به منابع مالی مستقل» است. قرآن این حق را به صراحت برای زنان به رسمیت شناخته است:

«لِلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ» (1)

«مردان را از آنچه به دست می‌آورند بهره‌ای است و زنان را نیز از آنچه به دست می‌آورند بهره‌ای.»

این آیه صراحت دارد که زن در درآمد و دارایی خود، استقلال کامل دارد. در شرایط جنگ که ممکن است سرپرست خانواده کشته یا مفقود شود، این استقلال به زن اجازه می‌دهد بدون نیاز به ولی قهری، از اموال خود برای تأمین نیازهای خانواده هزینه کند.

۲. حق ارث زنان؛ سهم بقا در پساجنگ

در شرایط جنگی که مردان زیادی به شهادت می‌رسند، «ارث» به منبع اصلی معیشت زنان بیوه و فرزندان یتیم تبدیل می‌شود. قرآن در آیه معروف ارث، این حق را قطعی اعلام کرده است:

«لِلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِمَّا تَرَکَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِیبٌ مِمَّا تَرَکَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ کَثُرَ نَصِیبًا مَفْرُوضًا» (2)

«مردان را از آنچه پدر و مادر و خویشاوندان بر جای می‌گذارند بهره‌ای است و زنان را نیز از آنچه پدر و مادر و خویشاوندان بر جای می‌گذارند، چه کم باشد چه زیاد، بهره‌ای معین و مقرر شده است.»

همچنین خداوند مهریه را به عنوان حقی مستقل برای زن تعیین می‌کند:

«وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً» (3)

«و مهریه زنان را به عنوان یک فریضه و هدیه واجب به ایشان بپردازید.»

در جنگ، مهریه می‌تواند سرمایه اولیه زن برای راه‌اندازی یک کسب‌وکار کوچک یا تأمین هزینه‌های ضروری خانواده باشد.

۳. مدیریت مصرف و پرهیز از اسراف

مهم‌ترین مؤلفه مدیریت اقتصادی در بحران، «کنترل مصرف» و جلوگیری از اسراف است. قرآن در آیات متعدد، اسراف را حرام و نشانه نابخردی معرفی می‌کند:

«وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ» (4)

«و اسراف نکنید که خداوند اسرافکاران را دوست ندارد.»

و در جای دیگر، مؤمنان را کسانی معرفی می‌کند که در خرج کردن، حد اعتدال را رعایت می‌کنند:

«وَالَّذِینَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتُرُوا وَکَانَ بَیْنَ ذَٰلِکَ قَوَامًا» (5)

«و کسانی که چون خرج می‌کنند نه اسراف می‌کنند و نه سخت‌گیری (افلاس) می‌نمایند، بلکه میان این دو راهی معتدل برمی‌گزینند.»

در شرایط جنگ و محاصره اقتصادی، زن مسلمان با عمل به این آیات، هم از فشار بر بودجه خانواده می‌کاهد و هم الگوی مصرف درست را به فرزندانش آموزش می‌دهد.

۴. پشتیبانی از جهاد؛ انفاق زنان در راه خدا

قرآن از زنانی یاد می‌کند که در راه خدا و جهاد، از اموال خود انفاق می‌کنند و این کار را با رضایت و اختیار انجام می‌دهند:

«إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَالْمُسْلِمَاتِ ... وَالْمُصَّدِّقِینَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ» (6)

«همانا مردان مسلمان و زنان مسلمان ... و مردان صدقه‌دهنده و زنان صدقه‌دهنده ... برای ایشان آمرزش و پاداشی بزرگ فراهم شده است.»

همچنین قرآن کریم، مؤمنان را به جهاد با اموال و جانشان فرامی‌خواند:

«انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِکُمْ وَأَنْفُسِکُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ» (7)

«سبکبار و سنگین بار (در همه حال) به سوی جهاد حرکت کنید و با اموال و جانتان در راه خدا جهاد کنید.»

این آیه اختصاصی به مردان ندارد؛ بلکه خطاب به «مؤمنان» است که زنان را نیز شامل می‌شود. در جنگ، زنان می‌توانند با اهدای طلا، زیورآلات و پس‌انداز خود، پشتیبانی مالی از جبهه‌ها انجام دهند.

۵. قاعده نفی حرج؛ تسهیل برای زنان در شرایط دشوار

در شرایط جنگی که زندگی با سختی‌های فوق‌العاده همراه می‌شود، خداوند احکام را تسهیل می‌کند. قرآن به صراحت می‌فرماید:

«یُرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَلَا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ» (8)

«خداوند برای شما آسانی می‌خواهد و برای شما دشواری نمی‌خواهد.»

و در آیه دیگری می‌فرماید:

«مَا جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ» (9)

«خداوند در دین برای شما هیچ تنگنا و سختی قرار نداده است.»

این قاعده به زن مسلمان اجازه می‌دهد در شرایط اضطرار جنگی، هر اقدام عقلایی اقتصادی (از قبیل خروج از منزل برای کار، مدیریت مستقل اموال خانواده، یا حتی فروش دارایی‌های غیرمنقول) را که مانع فروپاشی خانواده می‌شود، انجام دهد.

۶. صبر و توکل؛ سرمایه روانی مدیریت بحران

مدیریت اقتصادی در جنگ فقط به اقدامات مادی محدود نمی‌شود؛ «مدیریت روانی» نیز حیاتی است. قرآن به زنانی که در برابر سختی‌ها صبر می‌کنند و به خدا توکل می‌نمایند، بشارت می‌دهد:

«وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ» (10)

«و صابران را بشارت ده.»

و در آیه دیگر، توکل را مایه کفایت از سوی خدا معرفی می‌کند:

«وَمَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ» (11)

«و هر کس بر خدا توکل کند، خدا او را کفایت می‌کند.»

زنی که در بحران جنگ، نه تنها اقتصادی را مدیریت می‌کند، بلکه با صبر و توکل، امید را در خانواده زنده نگاه می‌دارد، دقیقاً همان الگویی است که قرآن «مؤمنه صابره» می‌نامد.

۷. مادران؛ تربیت‌کنندگان نسل مقاوم پساجنگ

مدیریت اقتصادی زن تنها به «امروز جنگ» محدود نمی‌شود؛ بلکه او نسل فردا را تربیت می‌کند. قرآن به زنان دستور می‌دهد که فرزندان خود را در فضای ایمان و پایداری پرورش دهند:

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَأَهْلِیکُمْ نَارًا» (12)

«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خود و خانواده‌تان را از آتش دوزخ حفظ کنید.»

این «نگهداری از آتش» در شرایط جنگ، یعنی تربیت فرزندی که در برابر سختی‌ها مقاوم باشد، اهل اسراف نباشد، و فردای پس از جنگ بتواند کشور را بازسازی کند.

 قرآن و الگوی کامل مدیریت زنانه در جنگ

قرآن کریم بدون آنکه وارد جزئیات فقهی محدودکننده شود، یک چارچوب کامل و پویا برای مدیریت اقتصادی زنان در شرایط جنگ با توجه به آیات فوق ارائه می‌دهد:

این آموزه‌ها نشان می‌دهد که «مدیریت اقتصادی زنان در جنگ» نه یک اضطرار تحمیلی، بلکه یک جایگاه افتخارآمیز در نظام ارزشی قرآن است. زن مسلمان امروز با عمل به همین آیات، می‌تواند در سخت‌ترین تحریم‌ها و محاصره‌های اقتصادی، ستون اصلی مقاومت خانواده و جامعه باشد.

پی نوشت:

1.سوره نساء/آیه ۳۲

2.سوره نساء/ آیه ۷

3.سوره نساء / آیه ۴

4.سوره انعام /آیه ۱۴۱

5.سوره فرقان / آیه ۶۷

6. سوره احزاب / آیه ۳۵

7. سوره توبه / آیه ۴۱

8. سوره بقره /آیه ۱۸۵

9.سوره حج /آیه ۷۸

10.سوره بقره / آیه ۱۵۵

11. سوره طلاق /آیه ۳

12.سوره تحریم/ آیه ۶

منبع: ابنا