چرا بعضی از کودکان از اربعین لذت می‌برند و بعضی دیگر از آن فرار می‌کنند؟

باشگاه خبرنگاران جوان- پیاده‌روی اربعین برای بسیاری از پدر و مادرها، شبیه جمع شدن چند دغدغه در یک قاب است. از یک طرف شوق حضور در مسیر عشق وجود دارد و از طرف دیگر نگرانی درباره گرمای عراق، شلوغی مسیر، خستگی کودک، بی‌نظمی خواب و غذا، و البته این پرسش جدی که آیا این سفر در ذهن فرزند ما به یک خاطره شیرین تبدیل می‌شود یا به تجربه‌ای پر از کلافگی، گریه و فرسودگی. واقعیت این است که کودک، اربعین را شبیه بزرگسالان درک نمی‌کند. او با تحلیل‌های معرفتی، شور جمعیت یا مفاهیم بلند عرفانی همراه نمی‌شود؛ بلکه با دمای هوا، تشنگی، طعم آب‌میوه، مهربانی یک خادم، رنگ پرچم‌ها، فرصت بازی، امنیت آغوش مادر و حس آرامش پدر ارتباط می‌گیرد. اگر این لایه‌ها درست مدیریت شوند، اربعین در ذهن کودک می‌تواند به یکی از ماندگارترین و شیرین‌ترین خاطرات زندگی تبدیل شود.

بزرگترین خطای برخی خانواده‌ها این است که می‌خواهند کودک را در قالب ذهنی خودشان از سفر قرار دهند. پدر می‌خواهد با سرعت مشخصی حرکت کند، مادر اصرار دارد تعداد عمود‌های بیشتری را رد کنند، و هر دو گاهی فراموش می‌کنند که کودک، نه زائر حرفه‌ای است و نه ورزشکار استقامتی. کودک نیاز دارد این سفر را به زبان خودش تجربه کند. زبان کودک، زبان ریتم، بازی، تنوع، استراحت کوتاه، خوراکی دلچسب و احساس دیده شدن است. در روان‌شناسی تربیتی گفته می‌شود هر تجربه سخت اگر با حس امنیت و لذت همراه شود، در حافظه کودک به عنوان یک چالش شیرین ثبت می‌شود؛ اما اگر همان تجربه با تنش، سرزنش و بی‌اعتنایی همراه گردد، به خاطره‌ای فرساینده تبدیل خواهد شد؛ بنابراین اولین اصل همراهی مسئولانه در اربعین این است که هدف سفر را صرفاً رسیدن سریع‌تر به مقصد ندانیم، بلکه ساختن تجربه‌ای سالم، معنوی و خوش‌اثر برای همه اعضای خانواده بدانیم.

از همان مرحله پیش از سفر، تربیت درست آغاز می‌شود. کودک نباید ناگهان در میانه یک تصمیم بزرگسالانه قرار بگیرد. خوب است چند روز پیش از حرکت، با او درباره فضای سفر گفت‌و‌گو شود؛ نه با بیان‌های سنگین، بلکه با تصویر‌های ملموس. مثلاً به او گفته شود که در این سفر انسان‌های زیادی از کشور‌های مختلف کنار هم راه می‌روند، در مسیر موکب‌هایی هست که به زائران آب خنک، غذا و فرصت استراحت می‌دهند، و این راه شبیه یک مهمانی بزرگ خانوادگی است که همه در آن به هم کمک می‌کنند. اگر کودک بداند قرار نیست وارد فضایی مبهم و نامعلوم شود، نیمی از اضطراب او کاسته می‌شود. حتی می‌توان با او در بستن وسایل همراه مشارکت کرد؛ مثلاً انتخاب یک قمقمه، یک کلاه آفتاب‌گیر، یک عینک سبک، یک اسباب‌بازی کوچک یا یک دفترچه نقاشی را به خودش سپرد تا حس کند در این سفر سهم و هویت دارد.

ثبت درخواست

در گرمای عراق، مدیریت انرژی مهم‌تر از هر برنامه احساسی است. بسیاری از خاطرات ناخوشایند کودکان در سفر‌های زیارتی، نه به خاطر اصل سفر، بلکه به دلیل نادیده گرفتن قواعد ساده جسمی شکل می‌گیرد. راه رفتن در ساعت‌های اوج گرما، پوشاندن لباس‌های نامناسب، کم‌توجهی به آب، تأخیر در تغذیه و نادیده گرفتن علائم اولیه خستگی، خیلی زود کودک را کلافه و معترض می‌کند. در این شرایط نباید از او توقع صبر بزرگسالانه داشت. بدن کودک در برابر گرما و کم‌آبی حساس‌تر است. صورت برافروخته، بی‌حوصلگی ناگهانی، چسبیدن به والدین، خواب‌آلودگی، تحریک‌پذیری یا حتی امتناع از ادامه مسیر، همه می‌تواند نشانه‌های آغاز فرسودگی باشد. والدین باهوش این نشانه‌ها را قبل از بحران می‌بینند.

برای جذابیت پیاده‌روی در گرمای عراق، زمان‌بندی هوشمندانه معجزه می‌کند. لازم نیست خانواده‌ها خود را به الگوی حرکت دیگران مقید کنند. راه رفتن در بامداد، غروب و بخش‌هایی از شب، برای کودک بسیار قابل تحمل‌تر از ظهر است. اگر ساعات گرم روز به استراحت در موکب‌ها اختصاص پیدا کند، نه تنها انرژی کودک حفظ می‌شود بلکه خلق او هم متعادل‌تر می‌ماند. در سال‌های اخیر، بسیاری از خانواده‌های باتجربه، پیاده‌روی اربعین را شبیه یک مسابقه استقامت نمی‌بینند؛ بلکه آن را شبیه یک سفر مرحله‌ای می‌بینند که در آن هر توقف، بخشی از خاطره‌سازی است. استراحت در یک موکب تمیز، شستن دست و صورت با آب خنک، تعویض جوراب، خوردن یک میوه آبدار یا کمی خواب کوتاه، گاهی بیشتر از چند کیلومتر حرکت بی‌وقفه ارزش تربیتی و جسمی دارد.

لباس و وسایل همراه، مستقیماً روی کیفیت حافظه کودک از سفر اثر می‌گذارد. اگر کودک لباس تنگ، کفش نامناسب یا کلاه دست‌وپاگیر داشته باشد، همه توجه او از زیبایی‌های مسیر به ناراحتی بدنش معطوف می‌شود. لباس نخی روشن، کفش راحت و امتحان‌شده، جوراب اضافه، دستمال مرطوب، کرم ضدآفتاب مناسب کودک، اسپری آب یا پنکه دستی کوچک، قمقمه شخصی و خوراکی‌های سبک، از لوازم تفننی نیستند؛ اینها ابزار‌های تربیتی برای حفظ آرامش سفرند. برخی والدین فقط به جنبه‌های انتزاعی معنویت فکر می‌کنند، در حالی که معنویت برای کودک از مسیر آسایش نسبی و رفتار مهربانانه عبور می‌کند. کودکی که پاهایش تاول زده یا از آفتاب کلافه شده، نخستین تجربه‌اش از سفر رنج جسمی خواهد بود.

جذاب کردن مسیر برای کودک، نیازمند تبدیل راه به قصه است. عمود‌ها برای کودک اگر فقط شماره باشند، خسته‌کننده می‌شوند، اما اگر به ایستگاه‌های یک ماجراجویی تبدیل شوند، معنا پیدا می‌کنند. می‌توان بین چند عمود، بازی‌های ساده تعریف کرد؛ مثلاً قرار بگذارند تا عمود بعدی پرچم‌های رنگی خاصی را پیدا کنند، یا با دیدن زائرانی از کشور‌های مختلف، سلام کردن به زبان‌های ساده را تمرین کنند. حتی می‌توان دفترچه کوچکی همراه داشت تا کودک نقاشی چیز‌هایی را که دیده بکشد؛ یک لیوان شربت، یک پرچم سبز، یک موکب شلوغ یا کبوتران حرم. این ثبت تصویری ساده، هم کودک را درگیر می‌کند و هم حافظه سفر را عمیق‌تر می‌سازد. امروز که بسیاری از کودکان با ریتم تند تصویرمحور در فضای مجازی خو گرفته‌اند، هنر والدین این است که با خلاقیت، از خستگی راه بکاهند و حضور قلب را در کودک تقویت کنند.

یکی از نکات مهم در تربیت اربعینی، پرهیز از تحقیر کودک به بهانه تربیت مذهبی است. جمله‌هایی مانند «ببین بقیه بچه‌ها چقدر خوب راه می‌روند»، «تو چرا این‌قدر بهانه می‌گیری» یا «اینجا جای لوس‌بازی نیست»، شاید در لحظه از سر خستگی والدین گفته شود، اما در حافظه کودک اثر منفی می‌گذارد. او ممکن است اصل زیارت را با احساس شرمندگی و طرد شدن پیوند بزند. تربیت دینی با تحمیل و مقایسه، بی‌اثر است. در مقابل، جملاتی مثل «خیلی خوب راه آمدی، الان با هم استراحت می‌کنیم»، «تو زائر صبور و قوی ما هستی» یا «بیا با هم تا آن موکب برویم و آب خنک بنوشیم»، همدلانه‌تر و مؤثرتر است. کودک در اربعین بیش از هر جا نیاز دارد ایمان و اخلاق را در رفتار آرام والدین ببیند.

موکب‌ها در این میان فقط محل غذا و خواب نیستند؛ آنها فرصت‌های تربیتی زنده‌ای هستند. بسیاری از خاطرات ماندگار بچه‌ها از سفر، مهربانی خادمی است که به آنها آب داده، زنی که نوازششان کرده، یا کودکی عراقی که با او هم‌بازی شده‌اند. خوب است والدین اجازه دهند کودک این فضا‌ها را لمس کند. گاهی چند دقیقه نشستن در یک موکب و تماشای خدمت بی‌منت آدم‌ها، از ساعت‌ها راه رفتن اثر تربیتی بیشتری دارد. اینجا همان جایی است که کودک، دین را نه در قالب نصیحت، بلکه در قالب محبتِ روان و جاری اجتماعی می‌فهمد.

برای اینکه خاطره خوشی در ذهن کودک بماند، نیازی نیست او را مدام در معرض برنامه‌های رسمی و فشرده قرار دهیم. حتی زیارت و دعا هم باید متناسب با ظرفیت سنی او باشد. خواندن یک دعای کوتاه با صدای آرام، گفتن یک سلام ساده، یا تعریف روایتی کوتاه از محبت اهل‌بیت (ع) به کودکان، بسیار مفیدتر از مجبور کردن او به حضور در فضا‌های شلوغ و خفه‌کننده است. تجربه نشان داده تصویری که کودکان از اربعین با خود می‌برند، بیش از هر چیز از حال و هوای روحی پدر و مادرشان شکل می‌گیرد. اگر والدین با وجود سختی‌ها، صبور و منعطف باشند، فرزند نیز سفر را دوست‌داشتنی تجربه می‌کند.

تغذیه نیز در این سفر باید کاملاً حساب‌شده باشد. هر غذایی که در موکب توزیع می‌شود، لزوماً مناسب گوارش کودک نیست. غذا‌های تند، چرب یا نامأنوس ممکن است کودک را دچار دل‌درد یا گرمازدگی کند. بهتر است بخشی از تغذیه کودک را با اقلام سبک و مطمئن مانند بیسکویت ساده، نان، آب‌میوه طبیعی و خرما مدیریت کرد. نوشاندن آب باید به صورت منظم انجام شود، نه فقط زمانی که کودک ابراز تشنگی می‌کند؛ چرا که در گرمای شدید، احساس تشنگی دیرتر از افت آب بدن بروز می‌کند.

نکته مهم دیگر این است که والدین نباید سفر زیارتی را به پروژه‌ای برای نمایشگری در شبکه‌های اجتماعی تبدیل کنند. متأسفانه گاهی کودکان به جای آنکه فرصت یابند سفر را با تمام وجود حس کنند، مدام در حال ژست گرفتن برای دوربین والدین هستند. ثبت خاطرات خانوادگی ارزشمند است، اما افراط در آن و شوآف رسانه‌ای، تمرکز و حضور قلب کودک را از بین می‌برد و روح حیا و صمیمیت سفر را مخدوش می‌کند. اجازه دهیم عکس‌ها در لحظه‌های واقعی و طبیعی ثبت شوند، نه با اصرار و صحنه‌آرایی‌های تصنعی.

پس از بازگشت نیز فرآیند تربیت تمام نمی‌شود. خاطره خوش سفر باید بازخوانی شود تا در ذهن کودک تثبیت گردد. می‌توان با او عکس‌ها را مرور کرد، از او خواست بهترین بخش سفر را تعریف کند، یا یک یادگاری کوچک از مسیر را در اتاقش نگه دارد. اگر کودک حس کند که تجربه او جدی گرفته شده، اربعین برایش به بخشی از هویت معنوی‌اش تبدیل می‌شود. آن‌وقت در سال‌های بعد، با اشتیاق بیشتری قدم در این مسیر می‌گذارد. در چنین شرایطی، کوله‌پشتی کودک شاید سبک باشد، اما بار عاطفی و تربیتی خاطره‌ای که با خود به خانه می‌برد، بسیار سنگین، ارزشمند و ماندگار خواهد بود.

منبع: مهر