وقتی به خاطر حق باید از خانواده و عزیزان گذشت

باشگاه خبرنگاران جوان - گاهی سخت‌ترین انتخاب زندگی، انتخاب میان حق و کسانی است که دوستشان داریم. آیه پایانی سوره مجادله نشان می‌دهد ایمان واقعی آنجاست که انسان، حتی در برابر عزیزترین وابستگی‌هایش، حق را قربانی نکند، انتخابی که بهایش ممکن است گذشتن از نزدیک‌ترین آدم‌ها باشد.

آیه پایانی سوره مجادله، یعنی آیه ۲۲، و سه آیه آغازین سوره حشر، در کنار یکدیگر تصویری روشن از نسبت «ایمان، تعلق و قدرت الهی» ارائه می‌کنند. در آیه پایانی مجادله، سخن از مؤمنانی است که در برابر جبهه‌ای قرار می‌گیرند که با خدا و پیامبرش سر ستیز دارد و در آغاز سوره حشر، نمونه‌ای تاریخی از همین تقابل و فرجام آن پیش روی انسان قرار می‌گیرد.

از نگاه علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، این آیات صرفاً گزارش یک حادثه تاریخی نیستند، بلکه قانونی الهی درباره حقیقت ایمان و سرانجام مخالفت با حق را بیان می‌کنند.

ایمان، فقط یک ادعا نیست

آیه ۲۲ سوره مجادله با این تعبیر آغاز می‌شود که «لَا تَجِدُ قَوْمًا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ یُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ». یعنی کسانی را که به خدا و روز قیامت ایمان دارند، نمی‌یابی که با دشمنان خدا و پیامبر اظهار دوستی و همدلی کنند.

علامه طباطبایی در المیزان بر این نکته تأکید دارد که ایمان حقیقی، صرفاً یک باور ذهنی نیست، بلکه در روابط و انتخاب‌های انسان نیز اثر می‌گذارد. کسی که حقیقتاً خدا و آخرت را پذیرفته، نمی‌تواند در نقطه‌ای که حق و باطل در برابر یکدیگر قرار گرفته‌اند، پیوند قلبی و حمایتی خود را با جبهه مقابل حفظ کند.

البته این آیه را نباید به معنای نفی هرگونه رابطه انسانی با مخالفان یا بی‌احترامی به دیگران دانست، محور آیه، «محادّه» با خدا و رسول است، یعنی قرار گرفتن آگاهانه در برابر حق و جبهه‌ای که با آن به ستیز برخاسته است.

جایی که ایمان، تعلقات حتی خانواده را مقابل حق کنار می‌زند

آیه سپس از مؤمنانی سخن می‌گوید که حتی اگر مخالفان، «آباء» یا پدران، «أبناء» یا فرزندان، «إخوان» یا برادران و «عشیره» یا خویشاوندان نزدیک آنان باشند، باز هم ایمان بر این تعلقات غلبه می‌کند.

این قسمت از آیه یکی از مهم‌ترین نکات تربیتی آن است. قرآن نمی‌گوید خانواده و خویشاوندی بی‌ارزش‌اند، بلکه نشان می‌دهد هیچ تعلقی نباید جای حقیقت را بگیرد. انسان ممکن است در زندگی با موقعیتی روبه‌رو شود که منافع شخصی، عاطفه خانوادگی یا روابط اجتماعی او با حقیقت در تعارض قرار گیرد. در چنین نقطه‌ای، معیار ایمان مشخص می‌شود.

پاداش این گروه نیز روشن است «کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمَانَ»؛ خدا ایمان را در دل‌های آنان تثبیت کرده و آنان را با «رُوحٍ مِنْهُ» تأیید می‌کند. در نگاه المیزان، این تعبیر نشان‌دهنده نوعی تأیید و امداد الهی است که حیات معنوی مؤمن را استوار می‌کند.

از میدان ایمان تا میدان تاریخ

آغاز سوره حشر، این حقیقت را از عرصه اعتقاد به صحنه تاریخ می‌آورد «سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ». همه موجودات خدا را تنزیه می‌کنند و او «عزیز» و «حکیم» است؛ یعنی قدرت شکست‌ناپذیر او همراه با حکمت است.

سپس آیه از بیرون راندن «الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ» از خانه‌هایشان سخن می‌گوید. مقصود، به‌طور مشخص، ماجرای اخراج بنی‌نضیر از مدینه است. قرآن در اینجا حادثه را صرفاً یک درگیری سیاسی معرفی نمی‌کند، بلکه آن را در چارچوب سنت الهی تحلیل می‌کند.

آیه می‌گوید مسلمانان گمان نمی‌کردند آنان از سرزمینشان خارج شوند و خود آنان نیز تصور نمی‌کردند که دژهایشان مانعشان خواهد شد. اما «فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا»؛ خدا از جایی که گمان نمی‌کردند به سراغشان آمد.

هیچ دژی در برابر اراده الهی شکست‌ناپذیر نیست

در آیه دوم، تصویر مهمی ارائه می‌شود، آنان به دژ‌های خود تکیه داشتند، اما همان دژ‌ها نتوانستند سرنوشتشان را تغییر دهند. علامه طباطبایی در المیزان با توجه به سیاق آیات، این حادثه را نمونه‌ای از غلبه تدبیر الهی بر محاسبات ظاهری انسان می‌داند.

آیه می‌گوید آنان گمان می‌کردند حصارهایشان آنان را حفظ می‌کند، اما خداوند «الرُّعْبَ» را در دل‌هایشان افکند. در نتیجه، خود به ویران کردن خانه‌هایشان پرداختند «یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُمْ بِأَیْدِیهِمْ».

این تعبیر بسیار قابل تأمل است که گاهی شکست انسان نه با فرو ریختن دیوار‌های بیرونی، بلکه از درون آغاز می‌شود، وقتی تکیه‌گاه انسان از قدرت مادی فراتر نمی‌رود، همان امکاناتی که قرار بود عامل امنیت باشند، در برابر اراده الهی کارکرد خود را از دست می‌دهند.

«فاعتبروا» تاریخ برای تماشا نیست

آیه سوم با جمله‌ای کوتاه، اما تکان‌دهنده پایان می‌یابد «فَاعْتَبِرُوا یَا أُولِی الْأَبْصَارِ»؛ پس‌ای صاحبان بصیرت، عبرت بگیرید. این تعبیر نشان می‌دهد هدف قرآن صرفاً بازگویی سرگذشت بنی‌نضیر نیست.

«اعتبار» یعنی عبور کردن از ظاهر یک حادثه و رسیدن به قانون و حقیقتی که پشت آن قرار دارد. از کنار هم گذاشتن پایان مجادله و آغاز حشر می‌توان دریافت که ایمان، انسان را در انتخاب‌هایش تعریف می‌کند و تاریخ نیز نشان می‌دهد قدرت، ثروت، پیوند‌های اجتماعی و حتی استحکامات ظاهری، بدون اتکا به حق، تضمین‌کننده نجات نیستند.

پیام مشترک این آیات را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد که انسان زمانی حقیقت ایمان را نشان می‌دهد که میان تعلقات و حقیقت مجبور به انتخاب شود و زمانی حقیقت قدرت را می‌شناسد که بفهمد هیچ قدرتی در برابر اراده الهی مطلق و شکست‌ناپذیر نیست.

منبع: فارس