بدون اجازه مسکو حق وام گرفتن ندارید

باشگاه خبرنگاران جوان - هنگامی که مظفرالدین‌شاه برای درمان نقرس و گشت‌وگذار راهی هتل‌های پاریس بود و روزانه هزاران فرانک از کیسه ملت خرج می‌کرد، بانک‌های روس و انگلیس با تحمیل وام‌های سنگین و گرو گرفتن درآمد گمرکات و شیلات، میخ آخر را بر تابوت استقلال اقتصادی ایران کوبیدند.

از دست رفتن استقلال مالی ایران زمانی کلید خورد که خزانه‌داری کشور به فرمان ناصرالدین‌شاه از نظارت وزیر مالیه خارج شد تا هزینه‌های گزاف سفر‌های شاهانه و بذل‌وبخشش‌های دربار تأمین شود؛ حراجی که کشور را به بند وام‌های زنجیره‌ای بیگانگان کشید.

خزانه ایران پس از قتل امیرکبیر به طور کامل در اختیار سلطان وقت قرار گرفت. ناصرالدین‌شاه برای تأمین مخارج سفر‌ها تمام تلاش خود را کرد تا از گرفتن وام خارجی خودداری کند. او ابتدا به اعطای امتیازات روی آورد، اما واقعه رژی (انحصار دخانیات ایران) و خیزش عظیمی که در برابر امتیاز انحصار توتون و تنباکو به شرکت انگلیسی تالبوت شکل گرفت، شاه را شکست داد.

در پی پافشاری صاحب‌امتیاز، ایران مجبور شد برای پرداخت خسارت، نخستین وام تاریخ قاجار را به مبلغ پانصد هزار لیره انگلیسی با سود ۶ درصد از بانک شاهنشاهی ایران (مؤسسه‌ای انگلیسی) دریافت کند. این بحران با روی کار آمدن مظفرالدین‌شاه و بیماری نقرس او ابعاد فاجعه‌باری به خود گرفت. شاه بیمار برای درمان و استفاده از آب‌های معدنی اروپا، با همراهی امین‌السلطان، صدراعظم وقت، به روسیه تزاری متوسل شد.

در سال ۱۹۰۰ میلادی، نخستین وام بزرگ روس‌ها به مبلغ ۲۲ میلیون و ۵۰۰ هزار منات طلا با سود ۵ درصد و بازپرداخت ۷۵ساله از طریق بانک استقراضی به ایران تحمیل شد. سرپرسی سایکس درباره این رویداد می‌نویسد که درخواست سرمایه‌داران انگلیس برای حق نظارت نهایی بر گمرکات جنوب، زمینه را به هم زد و راه را برای ورود همه‌جانبه روسیه باز کرد.

شرایط این وام‌ها شکننده و استعمارگرانه بود. عواید گمرکات ایران (به‌جز گمرک فارس و بنادر خلیج‌فارس) به عنوان وثیقه تسلیم بانک روس شد. بدتر از آن، شرط عجیب دولت روسیه این بود که ایران تا تسویه کامل بدهی، حق ندارد بدون رضایت مسکو از کشور دیگری وام بگیرد.

بخش عمده این وام‌های نجومی در مصارف غیرانتفاعی، پرداخت حقوق‌های پس‌افتاده و تسویه بدهی‌های پیشین ته کشید؛ به طوری که بر اساس اسناد، مجموع بدهی ایران به روس و انگلیس تا سال ۱۳۲۰ قمری به بیش از چهار میلیون و ۱۸۸ هزار لیره استرلینگ (معادل ۲۲۷ میلیون قران) رسید.

رقابت نفس‌گیر روس و انگلیس برای محاصره اقتصادی ایران سبب شد بانک شاهنشاهی انگلستان نیز در سال ۱۹۰۰ و سپس وام‌های دیگری به دولت ایران تحمیل کند که بازپرداخت آن بر عهده عواید شیلات دریای خزر، پستخانه، تلگراف‌خانه و درآمد گمرکات فارس و بنادر خلیج فارس و اهواز و محمره (بندر خرمشهر کنونی) گذاشته شد. این قرض را بانک شاهنشاهی ایران به عنوان تأمین اعتبار از طرف حکومت انگلیسی هند به دولت ایران پرداخت و ظاهراً طلبکار ایران حکومت هند و در حقیقت دولت بریتانیا بود.

امین‌السلطان برای تأمین هزینه‌های سفر دوم مظفرالدین‌شاه به اروپا، بار دیگر سراغ وام روسیه رفت. سرانجام در سال ۱۳۲۰ قمری (۱۹۰۲ میلادی)، دولت ایران ۱۰ میلیون منات طلا (روبل) از بانک استقراضی روسیه وام گرفت.

این وام با وام قبلی روسیه یک‌کاسه شد و دولت ایران موظف بود بابت هر دو وام، سالانه یک میلیون و ۶۷۰ هزار و ۲۹۴ منات و ۲۰ کپک به روسیه بپردازد؛ با این حال، در ششم شعبان ۱۳۳۱ قمری، مجموع بدهی ایران بابت این دو وام به ۱۸۲ میلیون و ۱۹۶ هزار قران رسیده بود.

در همین سال، مظفرالدین‌شاه برای دومین بار راهی اروپا شد و ۱۷ اوت ۱۹۰۲ به لندن رسید. او در کاخ مالبرو اقامت کرد و دولت انگلیس نیز روز بعد، ضیافتی رسمی به افتخار او در کاخ باکینگهام ترتیب داد. شاه پس از چند روز اقامت در لندن، به پاریس رفت و سپس در ۱۴ سپتامبر ۱۹۰۲ از مسیر ورشو و روسیه به ایران بازگشت. گزارش‌های آن زمان می‌گویند هزینه اقامت شاه و همراهانش در پاریس روزانه حدود ۶۰۰۰ فرانک، معادل ۲۴۰ لیره انگلیسی بوده است.

انباشت این تعهدات مالی و حراج منابع ملی در ازای تفریحات دربار، اقتصاد ایران را در آستانه مشروطه کاملاً زمین‌گیر کرد.

منبع: فارس