در جست‌وجوی رستگاری از آتشکده تا حقیقت

باشگاه خبرنگاران جوان - زمستان امسال و پس از سال‌ها انتظار، سریال «سلمان فارسی» به عنوان یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های تاریخ تلویزیون به آنتن می‌رسد تا راوی یک سفر معنوی تاریخی برای مخاطب امروز باشد.

«سلمان فارسی» به نویسندگی و کارگردانی داوود میرباقری، تنها یک سریال تاریخی یا مذهبی نیست؛ روایتی است از سفر یک انسان در جست‌وجوی حقیقت، سفری که از ایران ساسانی آغاز می‌شود، از دل کلیسا‌ها و صومعه‌های بیزانس عبور می‌کند و سرانجام به حجاز و ظهور اسلام می‌رسد. به مناسبت روز بزرگداشت «سلمان فارسی» نگاهی به روند تولید یکی از بزرگ‌ترین سریال‌های تاریخ تلویزیون داشتیم.

روز گذشته پیمان جبلی، رئیس صدا و سیما از پشت صحنه تولید این سریال بازدید کرد و گفت: این پروژه با وجود همه دشواری‌ها مطابق برنامه‌ریزی پیش رفته و تنها وقفه ایجاد شده، ناشی از جنگ بود که اندکی پس از آتش‌بس، روند تولید دوباره با همان عظمت از سر گرفته شد. داوود میرباقری، کارگردان مجموعه «سلمان فارسی» هم با اشاره به روند تولید مجموعه عنوان کرد: این روز‌ها گروه مشغول ضبط فصل مربوط به ایران باستان است و زمان زیادی تا پایان فیلم‌برداری این بخش باقی نمانده است، به طوری که تاکنون حدود ۶۰درصد از کل پروژه به پایان رسیده و ۶۰ قسمت نیز برای پخش آماده شده است.

حسین طاهری، تهیه‌کننده سریال هم از تکمیل فصل ایران و برنامه‌ریزی برای تسریع در تولید فصل حجاز خبر داد و گفت: امید می‌رود در هفته‌های آینده ساخت‌وساز‌های مربوط به لوکیشن‌های حجاز آغاز شود تا بلافاصله پس از پایان فصل ایران، تولید این بخش که روایتگر حضور حضرت سلمان در جزیره‌العرب و در جوار پیامبر اکرم (ص) است، دنبال شود.

روایتی از دوران پرتلاطم تحولات معنوی بشر

برای بسیاری از مخاطبان، نام داوود میرباقری یادآور آثاری است که در حافظه جمعی ایرانیان ثبت شده‌اند؛ از «امام علی (ع)» تا «مختارنامه». مجموعه‌هایی که نه‌تنها در زمان پخش با استقبال گسترده روبه‌رو شدند، بلکه سال‌ها بعد نیز در بازپخش‌های متعدد مخاطبان خود را حفظ کردند. اکنون میرباقری پس از تجربه آن آثار، پروژه‌ای را پیش روی مخاطبان قرار داده که از نظر گستره زمانی، جغرافیایی و ابعاد تولید، از آثار قبلی او فراتر رفته است. میرباقری از نخستین روز‌های طراحی این پروژه، تأکید داشت که «سلمان فارسی» صرفاً یک بازنمایی تاریخ صدر اسلام نیست، بلکه روایتی از دوران پرتلاطم تحولات معنوی بشر است. به همین دلیل در کنار بازآفرینی دقیق وقایع تاریخی، نگاهی فلسفی و پرسشگر به متن سریال وارد کرده است.

او با الهام از منابع تاریخی فراوانی همچون تاریخ طبری، طبقات ابن‌سعد، مجمع‌البیان، بحارالانوار و همچنین منابع تاریخی غربی برای بخش‌های بیزانس، سعی داشته تلفیقی از اسناد تاریخی، تخیل خلاقانه و تحلیل انسان‌شناسانه ارائه کند. طراحی فرم روایت نیز به‌گونه‌ای است که مخاطب مدرن بتواند با آن ارتباط برقرار کند و صرفاً شاهد یک بازسازی خشک تاریخی نباشد.

قصه مردی که مرز‌ها را شکست

داستان سریال از روزبه آغاز می‌شود؛ جوانی ایرانی که در خانواده‌ای زرتشتی و صاحب‌نفوذ در دوران ساسانی رشد می‌کند. او در مسیری قرار گرفته که می‌تواند به یکی از روحانیان برجسته آیین زرتشت تبدیل شود، اما پرسش‌هایی که ذهنش را درگیر کرده، آرامش را از او می‌گیرد. روزبه نمی‌خواهد حقیقت را تنها از دریچه باور‌های موروثی ببیند؛ به همین دلیل راه سفر را در پیش می‌گیرد. این جست‌و‌جو او را از ایران به شام، از شام به روم شرقی و از آنجا به دیرها، کلیسا‌ها و مراکز علمی و مذهبی مختلف می‌کشاند. او در طول سال‌ها زندگی در سرزمین‌های گوناگون، با ادیان و اندیشه‌های مختلف آشنا می‌شود تا سرانجام نشانه‌های موعودی را که سال‌ها در پی آن بوده، در عربستان پیدا می‌کند. دیدار با پیامبر اسلام (ص) نقطه پایان این جست‌وجوی طولانی و آغاز فصل تازه‌ای از زندگی او است؛ فصلی که روزبه را به «سلمان فارسی» تبدیل می‌کند.

در واقع، مخاطب در این سریال تنها شاهد زندگی سلمان نیست، بلکه همراه او وارد یکی از مهم‌ترین مقاطع تاریخ جهان می‌شود؛ دورانی که امپراتوری ساسانی و بیزانس در اوج قدرت هستند و در همان زمان، تمدنی تازه در شبه‌جزیره عربستان در حال شکل‌گیری است.

بخش مهمی از جذابیت «سلمان فارسی» به زاویه نگاه آن بازمی‌گردد. بسیاری از آثار تاریخی و مذهبی، رخداد‌های صدر اسلام را از منظر جنگ‌ها، فتوحات و کشمکش‌های سیاسی روایت کرده‌اند، اما میرباقری تلاش کرده روایت خود را بر پایه خرد، اندیشه و تحول درونی انسان بنا کند. در این مجموعه، سلمان نماد جست‌وجوگری است. او نه جنگجو است و نه فرمانده نظامی؛ بلکه انسانی است که با پرسش‌های عمیق فلسفی و معنوی دست و پنجه نرم می‌کند. همین ویژگی موجب شده سریال بیش از آنکه بر صحنه‌های نبرد تکیه داشته باشد، بر گفت‌و‌گو، تفکر، شناخت فرهنگ‌ها و مواجهه تمدن‌ها تمرکز کند. از این منظر، «سلمان فارسی» صرفاً داستان یک شخصیت مذهبی نیست؛ بلکه روایتی درباره مهاجرت، هویت، حقیقت‌جویی و عبور از مرز‌های فکری و جغرافیایی است؛ مفاهیمی که برای مخاطب امروز، قابل لمس و قابل درک هستند.

پروژه‌ای که مسیری طولانی را طی کرد

تاریخچه تولید «سلمان فارسی» به اندازه خود داستان، سریالی طولانی و پرماجراست. نخستین نسخه فیلم‌نامه این اثر سال‌ها پیش نوشته شد، اما پروژه سال‌ها در مرحله تحقیق و توسعه باقی ماند. میرباقری در سال ۱۳۹۲ بار دیگر نگارش فیلم‌نامه را آغاز کرد و طی حدود چهار سال، متن را بازنویسی و تکمیل کرد. برای انجام تحقیقات، گروه سازنده به کشور‌های مختلفی از جمله ارمنستان، ترکیه، گرجستان، مراکش و مناطق مختلف ایران سفر کردند تا علاوه بر بررسی منابع تاریخی، با معماری، فرهنگ و جغرافیای سرزمین‌هایی که سلمان در آنها زندگی کرده آشنا شوند. مرحله پیش‌تولید از سال ۱۳۹۶ آغاز شد و نزدیک به دو سال به طول انجامید. انتخاب بازیگران، ساخت دکورها، طراحی لباس‌ها، آماده‌سازی لوکیشن‌ها و برنامه‌ریزی برای تولید، زمان و هزینه قابل توجهی را به خود اختصاص داد.

نهایتاً فیلم‌برداری رسمی نیز از دهم دی‌ماه ۱۳۹۸ در شهداد کرمان آغاز شد؛ اما هنوز چند ماه از شروع کار نگذشته بود که همه‌گیری کرونا برنامه‌های تولید را برهم زد. تعطیلی‌های اجباری، محدودیت‌های سفر و مشکلاتی دیگر، روند تولید را با تأخیر مواجه کرد. پس از آن هم جنگ تحمیلی اخیر و توقف موقت فیلم‌برداری، زمان‌بندی پروژه را تغییر داد و پخش آن را چند ماه عقب انداخت به طوری که زمان پخش سریال که پیش‌تر پاییز امسال اعلام شده بود از سوی رئیس صدا و سیما به زمستان پیش رو، موکول شد.

ساخت یک جهان تاریخی از نو

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های «سلمان فارسی» مقیاس عظیم طراحی صحنه و ساخت دکور‌های آن است. در بسیاری از پروژه‌های تاریخی، بخش عمده فضا‌ها با استفاده از لوکیشن‌های آماده یا جلوه‌های بصری خلق می‌شوند، اما در این مجموعه بخش بزرگی از جهان داستان از نو ساخته شده است. مهم‌ترین دکور‌های پروژه به دو شهر تاریخی «جی» و «تیسفون» اختصاص دارند. شهر «جی» به عنوان زادگاه سلمان، مجموعه‌ای کامل از فضا‌های شهری دوره ساسانی را در بر می‌گیرد؛ از آتشکده و دیوانخانه گرفته تا میدان مشق، سربازخانه، مدرسه، درمانگاه، زندان و بازار‌های شهری.

در سوی دیگر، شهر «تیسفون» قرار دارد؛ پایتخت باشکوه ساسانیان که با الهام از طاق کسری و کاخ‌های سلطنتی بازسازی شده است. گذرگاه‌ها، بازارها، کاخ قباد، کاخ ملک‌مادر و دیگر بنا‌های حکومتی این دوره نیز برای سریال طراحی و ساخته شده‌اند. ویژگی مهم این سازه‌ها آن است که صرفاً برای تولید یک مجموعه ساخته نشده‌اند. بسیاری از این دکور‌ها به عنوان زیرساختی ماندگار برای تولید آثار تاریخی آینده در نظر گرفته شده‌اند و می‌توانند در سال‌های بعد نیز مورد استفاده قرار گیرند و قابلیت بازدید عمومی دارند.

فصل میانی سریال، بخش بیزانس است؛ فصلی که بسیاری از عوامل مجموعه آن را از جذاب‌ترین بخش‌های داستان می‌دانند. سلمان در این دوره از ایران خارج می‌شود و به قلمرو روم شرقی قدم می‌گذارد.

در ابتدا قرار بود این بخش در ترکیه فیلم‌برداری شود، اما محدودیت‌های ناشی از کرونا این برنامه را تغییر داد. در نهایت بخشی از تصویربرداری در ارمنستان انجام شد؛ کشوری که معماری تاریخی و کلیسا‌های کهن آن شباهت زیادی به فضای مورد نیاز سریال داشت. علاوه بر ارمنستان، لوکیشن‌های متعددی در ایران برای بازسازی فضا‌های بیزانسی مورد استفاده قرار گرفتند. برخی شهر‌های رومی و بندری در قشم و مناطق جنوبی کشور بازسازی شدند و بخشی از فضا‌های شام و انطاکیه نیز در شهرک‌های سینمایی ایران ساخته شد.

ارتش بازیگران ایرانی و خارجی

برای روایت زندگی سلمان در چند دوره مختلف، چهار بازیگر انتخاب شده‌اند. باربد شریفیان نقش سلمان در کودکی و علیرضا جلیلی نقش نوجوانی را ایفا می‌کند، امیر رضایی در نقش سلمان جوان ظاهر می‌شود و علیرضا شجاع‌نوری در سال‌های میانسالی و پختگی شخصیت سلمان ایفای نقش می‌کند.

شجاع‌نوری که سال‌ها پیش با بازی در فیلم ماندگار «روز واقعه» تجربه حضور در یک اثر تاریخی شاخص را داشت، اکنون مهم‌ترین نقش کارنامه تلویزیونی خود را تجربه می‌کند. در کنار او، جمع بزرگی از بازیگران شناخته‌شده سینما و تلویزیون حضور دارند؛ از فرهاد اصلانی و داریوش فرهنگ گرفته تا محمدرضا شریفی‌نیا، ستاره اسکندری، مهدی فخیم‌زاده، حسام منظور، مجید مظفری، احترام برومند، محمدرضا هدایتی و بسیاری دیگر. همچنین بیش از ۴۰بازیگر خارجی از کشور‌های مختلف از جمله ارمنستان، سوریه، لبنان، مراکش، تونس، روسیه، فرانسه و ترکیه در این پروژه حضور دارند تا نقش شخصیت‌های رومی، بیزانسی، مسیحی و عرب را ایفا کنند.

۱۲هزار لباس برای بازسازی تاریخ

یکی از پیچیده‌ترین بخش‌های تولید «سلمان فارسی» طراحی لباس بوده است. داستان در چندین سرزمین مختلف و طی دهه‌های متعدد روایت می‌شود؛ بنابراین لباس‌ها باید تفاوت‌های فرهنگی، قومی و طبقاتی هر منطقه را بازتاب دهند.

به گفته مدیرتولید سریال، برای این پروژه بیش از ۱۲هزار دست لباس طراحی و تولید شده است؛ لباس‌هایی که از پوشش ایرانیان ساسانی گرفته تا رومیان، روحانیون مسیحی، بازرگانان شامی و قبایل عرب را شامل می‌شود. در کنار طراحی لباس، گریم سنگین و پیچیده شخصیت‌ها نیز برعهده عبدالله اسکندری بوده؛ چهره‌ای که سابقه طولانی در پروژه‌های تاریخی سینما و تلویزیون دارد. «سلمان فارسی» از معدود پروژه‌های تلویزیونی ایران است که به شکل گسترده از جلوه‌های ویژه بصری استفاده می‌کند. بازسازی شهر‌های عظیم باستانی، ارتش‌های بزرگ، مناظر گسترده و برخی بنا‌هایی که ساخت فیزیکی آنها ممکن نبوده، با کمک فناوری‌های دیجیتال خلق شده‌اند.

استفاده از پرده سبز، تصویربرداری هوایی، واقعیت افزوده و جلوه‌های ویژه رایانه‌ای موجب شده مقیاس بصری مجموعه فراتر از امکانات فیزیکی لوکیشن‌ها گسترش پیدا کند. هدف سازندگان نیز از ابتدا این بوده که سریال بتواند از نظر کیفیت تولید، به استاندارد‌های آثار تاریخی مطرح جهان نزدیک شود.

فراتر از یک مجموعه تلویزیونی

شاید مهم‌ترین ویژگی «سلمان فارسی» این باشد که صرفاً به بازسازی یک دوره تاریخی بسنده نمی‌کند. این مجموعه می‌کوشد تصویری از برخورد تمدن‌ها، گفت‌وگوی ادیان و سیر تحول فکری یک انسان را به نمایش بگذارد. سلمان در این روایت تنها یک صحابی مشهور نیست؛ او نماد انسانی است که برای یافتن حقیقت، آسایش، موقعیت اجتماعی و حتی هویت پیشین خود را کنار می‌گذارد.

اکنون و پس از سال‌ها انتظار، پروژه‌ای که بیش از یک دهه در مرحله تحقیق، نگارش و پیش‌تولید بوده و چندین سال نیز فیلم‌برداری آن به طول انجامیده، آماده پخش از تلویزیون است و می‌تواند چشم‌انداز تولید آثار تاریخی بزرگ در تلویزیون ایران را برای سال‌های آینده تحت تأثیر قرار دهد. زمستان امسال، مخاطبان نه تنها به تماشای زندگی یکی از نزدیک‌ترین یاران پیامبر (ص) و شناخته‌شده‌ترین ایرانی تاریخ اسلام می‌نشینند بلکه سفری چند ده‌ساله را در دل سه تمدن بزرگ تجربه خواهند کرد؛ سفری که از آتشکده‌های ایران ساسانی آغاز می‌شود و به طلوع تمدن اسلامی می‌رسد.

منبع: روزنامه قدس